Over Ellie en Freya in Geld verdienen van Hanna Bervoets

Zijn er al bibliotheken die naast de Young Adult-kast een plek inruimen voor zoekende millennials? Met de romanoogst van 2025 kan er een plank aan toegevoegd worden: De som van mijn mislukkingen van Lou-Anna Druyvesteyn, Ludwig van Jana Antonissen, Aline van Heleen Debruyne…en een titel die daarbij zeker niet mag ontbreken is Hanna Bervoets’ tiende roman Geld verdienen. Dit boek past naadloos in het sjabloon van de millennialroman (riep daar iemand ‘affectieve crisis’?). Grote nadruk op thema’s als ‘hechting, verbinding, gemis en verlangen’; verlangen naar een thuis, intimiteit, controle; een gevoel van afstand ten opzichte van de eigen ervaring; de verwevenheid van ‘de economische exploitatie van het gevoelsleven en de manipulatie van informatie’ (zie voor dit alles Demeyer & Vitse 2021, o.a. p. 14; 35).

Geld verdienen lijkt welhaast een paint-by-numbers-millennialroman: we kunnen ieder hokje van het genre inkleuren. Dat kan vermoeiend aandoen en dat is dan ook een woord dat valt in Dirk Hages groslijstbespreking van Geld verdienen, wanneer hij het heeft over ‘de nogal vermoeiende en psychologisch gezien wat tweedimensionale wijze waarop Ellie zich aan Freya vastklampt.’ Vermoeiend, akkoord – maar tweedimensionaal? Nee. In deze bijdrage wil ik wijzen op een extra dimensie die er te lezen valt in wat Ellie voelt voor Freya.

‘Freya, mijn beste vriendin’

Maar laten we beginnen bij het tweedimensionale verhaal zoals Ellie het zelf vertelt. In Geld verdienen krijgt dertiger Ellie na jarenlang niks van haar gehoord te hebben, plotseling een berichtje van haar middelbareschoolvriendin Freya: ‘Ik heb je hulp nodig’. Dat vormt het startsein voor een hernieuwde kennismaking die, zoals al in de proloog voorspeld wordt, desastreus zal uitpakken: Ellie tipt Freya over een aandeel dat haar financiële problemen kan oplossen, maar dat wordt hun beider ondergang. Gymnasiumleerlingen die dusdanig afgericht zijn op het herkennen van klassieke tragedies dat ze een Pavlovreactie krijgen bij elk boek in vijf bedrijven, zullen in dit boek de hubris van de hoofdpersoon en de bovennatuurlijke wraak herkennen. 

Freya wordt door Ellie, door wier ogen we alles beleven, zeer nadrukkelijk betiteld als ‘beste vriendin’ – niet één keer, maar vaker. De eerste keer dat Freya’s naam valt, in de proloog, wordt zij al geïntroduceerd met de omschrijving ‘Freya, mijn beste vriendin’ (p. 9). We krijgen – via Ellie, altijd via Ellie – te horen over de kiem van de band tussen de twee: Freya stak een vriendschappelijke hand uit tijdens Ellies eenzame middelbareschooljaren, waarin Ellie buiten de groep viel en ook thuis de nodige eenzaamheid te verstouwen kreeg. ‘Hoe die dingen dan gaan als je veertien bent: je gaat nadenken over manieren om jezelf van kant te maken. […] [I]n die zin is het denk ik niet overdreven om te stellen dat Freya mijn leven redde’ (p. 15), aldus Ellie.

Een eenzame hoofdpersoon met hang naar controle; flinke scheut hechtingsproblematiek erbij; een thuissituatie met een alleenstaande alcoholistische moeder: het lijkt inderdaad een recept voor tweedimensionaal vermoeiend vastklampen. Er valt te twijfelen aan de wederkerigheid van die weer opgeleefde vriendschap – ‘ik heb je hulp nodig’ is niet bepaald de openingszin voor een onbaatzuchtige herstart van de band tussen twee oude schoolvriendinnen. In die zin kent de roman eenzelfde spanning als Noodlot (1890) van Louis Couperus, waarin Bertie en Frank hun oude vriendschap oppakken wanneer Bertie als klaploper bij de welgestelde Frank komt opdraven. 

Maar al met al zou Geld verdienen gelezen kunnen worden als verhaal over ‘echte’ vriendschap, zo opperen meerdere recensenten. Carl de Strycker stelt dat de roman te lezen valt als ‘een origineel onderzoek naar vriendschap in internettijden’: ‘Vriendschap, zo lijkt Bervoets te willen zeggen, is het echte goud.’ Coen Peppelenbos wijst op Tzum ‘de waarde van vriendschap’ aan als belangrijkste thema.

Een tik op de knie, een kus op de wang

Toch lijkt hier nog een laag onder te zitten. Wat opvalt – hoe consequent en nadrukkelijk Ellie ook mag stellen dat Freya haar ‘beste vriendin’ is – is de focus op het lichamelijke; fysieke gewaarwordingen; nabijheid; affectieve reacties. Dat begint al bij de beschrijving van Ellies eerste betekenisvolle moment met Freya: ze is als puber uitgenodigd voor haar nieuwjaarsfeestje. ‘Voor de klok twaalf uur sloeg, keek ik een paar keer opzij naar Freya. Ze glimlachte naar me, haar lippen plakkerig van gloss en poedersuiker.’ (p. 17) Via Ellie, die focaliseert, sluipt consequent de waarneming van het lichamelijke door de beschrijvingen: 

Ze boog zich over ons tafeltje om mijn handen vast te pakken en kneep kort in mijn vingers voor ze weer losliet. […] ‘Milan en ik zijn uit elkaar,’ zei ze zacht. […] Nu was ik degene die háár vinger samenkneep. (p. 23)

‘Oh schat, zei ze. ‘Je bent nog steeds zó lief – ik haalde mijn schouders op. ‘Nah,’ zei ik, en ik voelde mijn wangen warm worden. (p. 24)

Op onze buik lagen we op haar vaalroze dekbed, het boek opengeslagen op haar kussen. […] het bed kraakte toen ze zich naar me toe boog om me een kus op de wang te geven. (p. 39)

Ellie ziet ook hoe het kán overkomen op buitenstaanders:

[H]adden de paar andere bezoekers op dat moment naar ons tafeltje gekeken dan hadden ze misschien gedacht dat een van ons een huwelijksaanzoek had gedaan, want daar zaten we dan, elkaars handen vasthoudend, allebei woest knikkend en blozend bovendien. (p. 41)

Door dat zo te beschrijven, ondergraaft ze een romantische interpretatie van hun interactie – achteloze terrasbezoekers zouden het misschien zó zien, máár…. –  maar dat neemt niet weg dat we ook hier weer de focus op het affect hebben. Ellie geeft geen ‘like’ bij Freya’s instagrambericht, nee, ze stelt dat ze ‘direct het witte hartje bij het bericht aantikte om het vol bloed te laten sijpelen’ (p. 63). Hun handen raken elkaar wel vaak, zowel echt als metaforisch: ‘Freya had de toorts vast, ik ontstak de vlam. En legde mijn hand over de hare op het handvat.’ (p. 81) Een tik op de knie, een kus op de wang:  ja, doodnormaal in een vriendschap – maar Ellie registreert deze terloopse fysieke contactmomenten allemaal en verleent er zo betekenis aan. U begrijpt waar ik heen wil – naar een queer reading. 

Naar een queer reading

Eve Kosofsky Sedgwick, die in de jaren tachtig zeer invloedrijk werd op het gebied van queer theory en tot op heden als autoriteit geldt, liet onder meer in haar boeken Between Men (1985) en Epistemology of the Closet (1990) zien dat de grenzen tussen het ‘sociale’ en het ‘seksuele’ poreus en instabiel zijn: zij spreekt over een continuum tussen ‘homosocialiteit’ en ‘homoseksualiteit’. Uit haar werk kunnen we opmaken dat queerness zich niet alleen manifesteert in expliciet seksuele handelingen, maar juist in intensiteit, affectieve nabijheid, geheimhouding, ambivalentie, exclusiviteit en niet-verwoorde verlangens.

Wel, schuif de millennialromanafvinklijst maar aan de kant en pak de queernessafvinklijst erbij. Het enige moment dat Ellie ‘behoorlijk ontstemd’ is over Freya, is wanneer de exclusiviteit van hun uitwisselingen in het geding komt: dat Freya de beleggingstips van Ellie deelt met haar Instagramvolgers, lijkt voor Ellie niet zozeer problematisch omdat het diefstal van ‘haar’ tip is, maar omdat de exclusiviteit verloren gaat:  ‘Het was iets tussen mij en Freya geweest. En nu was het iets tussen Freya en iedereen.’ (p. 71) Opmerkelijk is ook de scene waarin Ellie haar met Freya gekochte bikini aantrekt voor seks met Maya: ‘Ze kuste mijn knieën terwijl ze bezig was, ondertussen wreef ik met één vinger over mijn lycra top – ik had de bikini met Freya gekocht.‘ (p. 83) In één moeite door, slechts gescheiden door een gedachtestreepje, gaat Ellie van het beleefde moment met Maya naar een gedachte aan Freya. Er is hier iets affectief voelbaar wat niet cognitief benoemd wordt. Neem een citaat als het volgende:

[W]at is ze toch mooi, dacht ik niet voor het eerst […]. Zesendertig jaar en een kind gebaard, maar nu ik zo tegenover haar in de zon zat vond ik het lastig aan te wijzen op welke wijze haar uiterlijk sinds haar zestiende veranderd was. Charmant eigenlijk, dacht ik, dat ze niets aan dat scheve hoektandje had gedaan. (p. 85)

Kees ’t Hart haalt de laatste zin van deze passage aan in De Groene Amsterdammer, in zijn recensie die ook de titel ‘Dat scheve hoektandje’ draagt:

De verhouding tussen Ellie en Freya komt op scherp te staan, dat spreekt vanzelf, en dat geeft Bervoets weer de kans haar niet geringe doortrapte stijl op Freya los te laten. Ze laat Ellie dit overpeinzen: ‘Charmant eigenlijk, dacht ik, dat ze niets aan dat scheve hoektandje had gedaan. Wanneer ze luisterde verscheen er slechts een bescheiden fronsrimpel boven haar neusbrug, en die verdween weer zodra ze een verraste blik opzette omdat ik haar een of andere wetenswaardigheid voorzette: wist je dat duiven soms wel twintig jaar worden?’ Ellie is zowel doerak als onschuldige nimf, flessentrekker en meelevende vriendin, luchtfietser en doortrapte beurshandelaar.

Ik kan niet goed volgen waarom dit een voorbeeld van doortrapte stijl zou zijn, maar: als je zit te mijmeren over de charme van de imperfectie van iemands hoektandje, zit je tot aan je nek in de affectieve reacties die voorbijgaan aan ‘meelevende vriendin’ zijn.

Een sleutelpassage is de volgende:

Voorzichtig legde ik mijn hand op de hare, en met één vuist drukten we samen op mijn borstkas – ik geloof dat dat het moment was waarop we begonnen op te stijgen. Een paar lange seconden hingen we boven mijn dekbed, losgezongen van wat er zojuist gebeurd was […]. Vanaf die dag zouden we vaker vlak onder het plafond blijven drijven. Nooit meer bij mij thuis, maar regelmatig op Freya’s kamer, soms in het park, één keer in een Brussels hotel. Ik draaide mijn rug naar haar toe en zij pakte me vast en zolang onze vingers in elkaar geklonken zaten kon niemand me uit de lucht schieten of aan m’n enkels omlaagtrekken, waardoor ik me een paar volle seconden lang en soms zelfs een paar minuten volkomen onaantastbaar waande. (p. 149)

Wat gebeurt hier? Ze bewegen samen – één vuist, één beweging, samen opstijgen: een klassieke erotisch-intieme structuur. Enfin, waar het mij níét om te doen is, is om te bepalen: goh, is dit nou vriendschap of méér dan vriendschap – dat moet Ellie zelf maar uitzoeken, wie ben ik om haar te wijzen op gevoelens waar ze zich wellicht niet eens van bewust is, een welles-nietes-discussie hierover is niet zo interessant. Al zou ik nog even kunnen wijzen op de betekenis van de naam Freya – ‘Freya’ is niet bepaald de Noorse godin van de platonische vriendschap. Waar het mij om gaat is: de roman organiseert verlangen zo dat het leesbaar blijft als vriendschap.

Queer personages bij Bervoets

Waarom gebeurt dit hier zo? Dit soort procédés – pubermeisjesvriendschap waarbij op een krakend bed een kus op de wang uitgedeeld wordt – kennen we uit vroeg-twintigste-eeuwse teksten waarin queer gevoelens verborgen werden in verhalen over ogenschijnlijk onschuldige meisjesvriendschappen. Een bredere opvatting van het begrip ‘vriendschap’ kennen we uit gedichten als Jacob Israël de Haans ‘Aan eenen jongen visscher’, waaruit de regel ‘naar vriendschap zulk een mateloos verlangen’ geplaatst is op het Homomonument in Amsterdam. Maar er is geen enkele reden waarom er in deze roman iets tussen de regels verstopt zou moeten worden. 

Eén van de kenmerken van Bervoets’ oeuvre is de focus op queer personages. Alleen in haar eerste twee romans ontbreekt die nog. In Of hoe waarom (2009) komt het woord ‘homo’ slechts voor in ‘grapjes’ (journaliste Marian moet schrijven over ‘een familiedrama’: ‘Molly’s man is homo en haar zoon ook’). In Lieve Céline zien we ‘homo’ als scheldwoord (Sues partner Johan heeft seks met haar zwakbegaafde zusje Brooke, en de beste repliek die zij kan bedenken is ironisch genoeg hem een homo te noemen) en als karikaturale figurant (‘Brooke heeft een neef die op mannen valt. Hij is negentien en hij draagt altijd strakke t-shirts met zilveren letters als hij bij hen is. Dan zegt hij hai schat, pakt hij Sue bij haar armen vast, kijkt hij haar recht in de ogen en roept hij dat haar jurk of kapsel of nieuwe tas echt té fucking fabulous is. Wanneer hij weg is, zegt Sue altijd: ‘Wat is het toch een lekkere nicht.’)Maar vanaf Alles wat er was (2013), waarin we een driehoeksverhouding zien tussen de homoseksuele Barry die het doet met Leo, die het doet met hoofdpersoon Merel, zijn de queer personages duidelijk zichtbaar in haar werk. In Efter (2014)doet de eerste queer vrouw haar intrede, en vanaf Ivanov (2016) gaat het hierbij consequent om een van de hoofdpersonen – meestal vrouwen, Felix uit Ivanov als uitzondering. Seksualiteit wordt alleen in Ivanov en Leer me alles wat je weet (2023) als belangrijk thema opgevoerd, en dat hangt logischerwijs samen met de aidsproblematiek die in beide boeken een belangrijke rol speelt; in de andere boeken is sprake van een vanzelfsprekende aanwezigheid zonder nadruk. Bervoets is dus bepaald niet een auteur die de homoseksualiteit tussen de regels laat bestaan. Ook in Geld verdienen zelf niet: we zien Ellie zich fysiek uitleven met Maya. Waarom dan toch zo’n subtiele onderstroom tussen Ellie en Freya?

Xena the Warrior Princess

Een mogelijke verklaring moeten we zoeken bij de invloeden op de auteur. In meerdere interviews, inclusief Zomergasten, heeft Bervoets haar voorliefde voor de Amerikaanse tv-serie Xena the warrior princess benadrukt (zie onder andere Het Parool, NPO Radio 1, De Lesbische Liga Podcast en NRC). De NRC-bespreking van Leer met alles wat je weet (14 december 2023) toont een auteursfoto waarop Bervoets poseert in Xena-t-shirt. Het Xena-element is daarmee ook letterlijk zichtbaar in de beeldvorming rond de auteur, en van de zelfpresentatie van de auteur heeft het zijn weg ook gevonden naar representatie door anderen: de website Literatuurgeschiedenis.org presenteert Bervoets als ‘Een geëngageerde ‘warrior princess’’. 

In het Volkskrantartikel ‘De triomf van de televisielesbo’s’ van Bervoets’ hand, is een grote rol voor Xena ingeruimd ter illustratie van het begrip subtext: homoseksualiteit tussen de regels door:

Xena en Gabrielle ontmoeten elkaar in de eerste aflevering en hoewel Xena aanvankelijk niets van Gabrielle wil weten, zitten de twee tegen het einde van de aflevering samen voor een knapperend haardvuur. Het begin van een bijzondere vriendschap? Sommige kijkers zagen iets anders. De manier waarop Gabrielle door Xena’s haar streek. Hoe Xena haar vervolgens smachtend aankeek. Alle keren dat Xena ronduit hysterisch raakte wanneer Gabrielle in gevaar was; dit was geen vriendschap, dit was passie! […] Althans: voor wie het wilde zien.

Een mogelijke verklaring voor wat opvalt in Ellies focus op Freya is dus dat er sprake is van een soort allusie op Xena-subtext. Dus: flinke knipoog naar een van Bervoets’ meest dierbare tv-series, klaar? 

Tussen het cognitief benoemde en het affectief voelbare

Nou nee. Terug naar Geld verdienen als schoolvoorbeeld van millennialroman met affectieve focus. Demeyer en Vitse stellen over hun corpus millennialromans: ‘De grondtoon in ons corpus is onthechting: een gevoel van afstand ten opzichte van de eigen ervaring. Op een uitzondering na zien we in veel romans een poging deze afstand op te heffen in het verlangen naar een thuis, intimiteit, controle, […].’ (Demeyer en Vitse 2020)

Er lijkt bij Ellie sprake van zo’n gevoel van afstand ten opzichte van haar eigen ervaring. Er is een discrepantie tussen haar affectieve ervaring en wat zij cognitief verwoordt. Ellie smeedt het verhaal hier; zij is niet alleen voor de ‘jullie’ tot wie ze zich vanaf de proloog richt, maar ook voor zichzelf aan het duiden, zo lijkt het door zoekende zinnetjes als ‘Dat laatste is belangrijk, denk ik’. Haar ervaring sijpelt echter ook door in zaken als de opeenvolging van haar associaties. De eerder geciteerde beschrijving van hoe Ellie en Freya lepeltje-lepeltje samen ‘opstijgen’, wordt direct gevolgd door het ultrakorte hoofdstuk 23:

Ik draaide met mijn rug naar Maya toe – ‘Zó bedoel ik’  – en drapeerde haar arm over m’n zij. We lagen in bed maar hadden allebei onze kleren nog aan. ‘En nu?’ klonk het achter me. ‘Wil je dat ik met mijn nagels –’ ‘Nu niks,’ zei ik terwijl ik Maya’s hand vastpakte en haar vingers tegen mijn borstkas drukte.

Dat is het volledige hoofdstuk, en doordat het zo kort is, krijgt wat hier gebeurt extra lading: Ellie herhaalt wat ze ooit met Freya deed met Maya, als een intieme blauwdruk. Het is maar de vraag in hoeverre Ellie zich bewust is van wat ze mogelijk voelt voor Freya. Het is evengoed vermoeiend, maar wel gelaagder dan in eerste instantie lijkt, deze band vol affectieve ambivalentie en niet-doorvoelde verlangens. De roman blijft leesbaar als een verhaal over vriendschap, maar onder die oppervlakte zit een affectieve intensiteit en ambivalente nabijheid die betekenisvol is binnen zowel de millennialroman als de queer leestraditie. Het is precies dat spanningsveld tussen het cognitief benoemde en het affectief voelbare dat Geld verdienen meer dan een tweedimensionale roman maakt.

Lieke von Berg werkt met een NWO Promotiebeurs voor Leraren aan een proefschrift aan de Radboud Universiteit. Dit artikel is een uitwerking van een deel van het college dat zij samen met Dirk Hage gaf in de Postacademische cursus Recente Nederlandse en Vlaamse letterkunde.