Man en kan rijmen op elkaar. Wie de Nederlandse poëzie overziet, komt dat paar dan ook honderden keren tegen — van Vondel tot Bilderdijk, van psalmberijmingen tot rederijkerskamers. Maar er is iets eigenaardigs aan de hand. In bijna tweederde van de gevallen staat man op de eerste regel en kan op de tweede. Andersom komt veel minder vaak voor. En die asymmetrie vinden we niet alleen in dit geval.

Al sinds de jaren zeventig weten we dat de volgorde van woorden in vaste woordparen niet willekeurig is. We zeggen water en brood, niet brood en water, Laurel en Hardy en niet Hardy en Laurel. Hier doet zich dezelfde vraag voor: waarom die volgorde en niet een andere? Onderzoekers als Cooper & Ross stelden in 1975 dat het kortere woord de neiging heeft voorop te gaan, net als het frequentere (‘gewonere’) woord, en sindsdien is er meer onderzoek naar deze intrigerende vraag gedaan. Zou datzelfde mechanisme ook een rol kunnen spelen bij rijmwoorden? Die staan natuurlijk wat verder uit elkaar, maar misschien spelen soortgelijke overwegingen toch ook een rol?

Om dat te onderzoeken hebben we gedichten nodig. Het is niet ingewikkeld om automatisch 2,5 miljoen eindrijmparen uit duizenden gedichten in de DBNL op te halen, ik daar hier al vaker over geschreven. De vraag is dan: als twee woorden op elkaar rijmen, welk woord komt dan eerder in de tekst? En kunnen we daar vervolgens een verklaring voor vinden?

Het antwoord is: ja, al is het effect niet zo groot.

Van de negen factoren die ik testte — woordlengte in termen van letters en van lettergrepen, woordfrequentie (hoe vaak komt het woord uperhaupt voor), klemtoonpositie, de lengte van het deel van het woord dat niet rijmt (de ‘onset’), rijmbuurtgrootte (hoeveel verschillende woorden rijmen er eigenlijk op deze woorden), complexiteit (hoeveel voor- en achtervoegsels zitten er in het woord), en of het woord al eerder in de tekst was gebruikt — bleken er zeven een effect te hebben. Het eerste rijmwoord is gemiddeld iets korter, iets frequenter, heeft iets vroegere klemtoon en een iets kortere onset. Maar de effecten zijn heel erg klein. Bij 2,4 miljoen rijmparen (want zoveel had ik er gevonden) is zelfs het kleinste verschil statistisch significant.

Toch zit er een verrassend patroon in al die kleine effectjes. De factoren splitsen zich namelijk in twee groepen die verschillend reageren op de afstand tussen de rijmregels. Factoren die iets te maken hebben met de klank van het woord (‘fonologische factoren’ zoals woordlengte, klemtoon, onset) zijn het sterkst als de rijmwoorden vlak bij elkaar staan, in een rijmpaar als AABB. Maar frequentie en de vraag of het woord al eerder voorkwam zijn juist het sterkst bij gekruist rijm (ABAB), als er een regel tussen zit. Het frequentie-effect is bij gekruist rijm zelfs meer dan tweemaal zo sterk als bij gepaard rijm.

Hoe dit te verklaren? Ik denk dat er verschillende mechanismen in het spel zijn. Bij gepaard rijm staan de woorden direct na elkaar en speelt de klank een rol — het lichtere woord gaat voorop. Maar bij gekruist rijm wordt geheugen van belang: de dichter plaatst eerst een alledaags, frequent woord als anker en moet daarna een zeldzamer rijmwoord uit het geheugen opvissen.

Zijn dit grote ontdekkingen? Ik geloof niet dat ik hier nu een wetenschappelijk artikel over schrijven kan. En individuele dichterlijke keuzes verklaren ze in ieder geval niet. Ik vermoed dat er nog betere ordenende principes te vinden zijn. Maar in de ogenschijnlijk vrije keuze van de dichter zit in ieder geval een subtiel patroon, en dat vond ik dit Paasweekeinde in ieder geval de moeite waard.