Wat betekent reëel? Dat vroeg ik me gisterenavond ineens af toen ik een stukje van de historicus Han van der Horst las op het weblog Joop.nl. Daar stond:
Let wel: dat hoeft niet te gebeuren maar de kans dat het wel die kant op gaat, is meer dan reëel.
Die uitdrukking meer dan reëel moet ik al heel vaak hebben gehoord, hij klinkt me vertrouwd in de oren. Hij was me alleen nooit eerder als vreemd opgevallen. Het komt misschien vooral doordat in deze zin zo expliciet wordt gezegd dat de kans op een gebeurtenis meer dan reëel is en dat het toch niet hoeft te gebeuren, dat het me opviel.
De uitdrukking blijkt op Google tienduizenden keren voor te komen, maar hij is niet in overeenstemming te brengen met enige betekenis die de laatste druk van Van Dale aan het woord reëel geeft:
1. (jur.) aan een zaak verbonden, heerschappij over een zaak bezittend of verschaffend (…) 2. inderdaad, bestaande, syn. werkelijk, wezenlijk (…) (voorbeeld 3. intrinsieke waarde hebbend, economisch waardeerbaar (…) 4. op de werkelijkheid gegrond, daarvan uitgaand (…) 5. (in zwakkere opvatting) geschikt, coulant (…) 6. (volskt.) echt (…)
Er valt van alles over deze definities te zeggen (ik heb bijvoorbeeld geen idee wat er bedoeld wordt met in zwakkere opvatting als het gaat over uitdrukkingen als wees een beetje reëeel voor me en pik me m’n klanten niet af, het voorbeeld dat Van Dale geeft). In ieder geval lijkt geen van deze betekenissen in overeenstemming met een vergroting: iets kan niet meer dan op de werkelijkheid gegrond zijn, of meer dan wezenlijk. (Het WNT geeft een wat uitgebreidere lijst, maar daarvoor geldt hetzelfde.)
Ik neem wel aan dat de betekenis het meest te maken heeft met die in 2. De voorbeelden die Van Dale geeft zijn dat is niet reëel, reële dingen, een reële gestalte, een reëel geval, reële gevaren, een reëel beeld.
Het aanknopingspunt in dat rijtje zit hem in reële gevaren. Anders dan reële gestalten, dingen, gevallen en beelden kun je reële gevaren niet met behulp van natuurkundig instrumentarium aanwijzen. Van een gevaar staat niet vast dat het gaat gebeuren. Dat iets een reëel gevaar is, is uiteindelijk een kwestie van interpretatie.
In combinatie met gevaar betekent reëel dus eigenlijk ‘heel groot’. Dat geldt nu ook in de zin van Van der Horst: een reële kans is niet een kans die in de werkelijkheid gegrond is, maar een grote kans. Een meer dan reële kans is dus een heel grote kans. Al hoeft het dan nog steeds niet met zekerheid te gebeuren.
Zou het niet een 'versterkte' afgeleide kunnen zijn van 'meer dan waarschijnlijk'?
Of is het niet 'gewoon' een fout, een contaminatie van 'reëel' en 'meer dan denkbeeldig': 'De kans dat het die kant op gaat is meer dan denkbeeldig, is reëel'?
Ook als je het een 'fout' wil noemen, zou ik willen weten waarom deze fout dan zo vaak voorkomt, in plaats van zoveel denkbare andere fouten. Bovendien zou je dan moeten zeggen of je 'reëel gevaar' ook 'fout' vindt, terwijl dat inmiddels wel zonder commentaar de naslagwerken heeft gehaald.
Wel grappig dat betekenis 6 van reëel, echt, in de Van Dale volkstaal wordt genoemd, terwijl dit natuurlijk de echte/reële betekenis is van oorsprong.
Maar volgens mij wil het woord reëel in de uitdrukking meer dan ~ ongeveer aannemelijk zeggen: de kans is meer dan aannemelijk