door Marc van Oostendorp
Neem alleen de naam van de klank: sjwa, een naam waar de klank zelf niet inzit. De naam komt uit de studie van het (bijbelse) Hebreeuws, waar het stond voor een klinker die soms werd ingevoegd tussen twee medeklinkers, min of meer op de manier waarop wij dat nog steeds doen in heləp en Marəc. In het Hebreeuws klonk die klinker overigens waarschijnlijk eerder als een [e] dan als een [ə].
De Nederlandse klank is de makkelijkste klinker die je kunt maken. Waar je voor andere klinkers je tong en je lippen in een bepaalde stand moet houden – de vervormingen die dat opleveren zorgen voor het karakteristieke geluid van iedere klinker – laat je voor een sjwa de lucht min of meer vrijelijk naar buiten stromen. De sjwa zit daarmee precies in het midden van de mond.
Het is waarschijnlijk die eenvoud die de sjwa zo’n goede keuze maakt om in te voegen tussen twee medeklinkers. Bovendien duurt de sjwa ook het kortst van alle klinkers en is daardoor de minst opvallende. Je kunt hem natuurlijk wel langer aanhouden, zoals we doen in gesprekken als we willen laten weten dat we nu even niet op een woord kunnen komen, maar wel aan het woord willen blijven: “Dat heb ik… əəəəə… nooit gedaan.”
Sjwa heeft toch al nooit klemtoon. Dat heeft waarschijnlijk ook weer te maken met het feit dat de klinker zo kort is: klemtoon drukken we juist uit door de klinker wat langer te maken.
De sjwa is zeker heel typisch voor het Nederlands. Hoe noordelijker, hoe typischer, lijkt 't wel. Vlamingen vinden onze uitspraak van Franse leenwoorden toch vaak wat slordig, maar daar zijn ze misschien ook wel weer reserve-Fransen voor.
In standaard-Spaans of dito Italiaans komt deze klank niet voor, wel in bepaalde dialecten (Napolitaans bv.). Er zijn meer talen die het zonder deze "makkelijkste klinker" redden. Het Bulgaars onderscheidt zich met deze klank van andere Slavische talen. Het Hongaars redt het prima zonder.
Eigenlijk is de sjwa alleen in de Germaanse familie echt algemeen geworden. Zouden daar verklaringen voor zijn?
Nou, 'alleen in de Germaanse familie' moet dan gekwalificeerd worden als 'binnen Europa alleen in de Germaanse familie' en zelfs dat is zoals je zelf al opmerkt weer niet juist als je bepaalde subfamilies ('de Zuid-Italiaanse dialecten') in de beschouwing betrekt. Dus ik weet niet of het een zinnige generalisatie is.
Een reactie van Weia Reinboud:
'De' heeft een sjwa maar kan in speciale gevallen wel beklemtoond worden: 'Inderdaad, dé Asjer Lev waar zoveel om te doen was.' In Vlaanderen hoor je het ook bij 'het' dat als 'hət' wordt uitgesproken: 'hét kenmerk van de sjwa is…'
De sjwa klinkt vast niet in het hele taalgebied hetzelfde, in het Hilversums worden veel sjwa's iets gerond, ze zijn dus niet een echt neutrale klank. In het Hilversums is 'helaas' met een sjwa in de eerste lettergreep dan ook mogelijk, 'hullaas' dus.
Ja, ik somde die buiten-Germaanse voorbeelden op, om daarna vast te stellen dat alleen in de Germaanse familie deze klank algemeen geworden is, elders in Europa blijft 't toch eerder een uitzondering. Tegelijk is de klank er ook in het Frans, wat natuurlijk wel 'n heel grote romaanse taal is – maar wel één met een klankinventaris die behoorlijk Germaans aandoet. Ik vraag me af hoe deze klank juist in de Germaanse talen zo makkelijk voet aan de grond gekregen heeft. Waarschijnlijk zal de zware klemtoon er iets mee te maken hebben (nog zo'n "Germaans" kenmerk dat het Frans heeft overgenomen).