Als u niet in Leiden woont, zult u wel iedere dag met uw tanden knarsen over de pech die u hebt in uw leven. Woont u wel in de Leidse binnenstad, dan woont u waarschijnlijk in of bij een steeg, want daarvan zijn er 86 tussen de singels. Dat weet ik uit het nieuwe boek van Tanneke Schoonheim, Langs Leidse stegen.  De stukjes zijn eerder verschenen in het Leids Dagblad en staan ook op de website van Schoonheims werkgever, het INL. 

De naamkunde is bijna helemaal verdwenen uit de Nederlandse academische wereld. Daar zijn vast goede redenen voor, maar een boek als Langs Leidse stegen laat zien dat daarmee wel kansen gemist worden om mooie boeken te maken die ook een groot publiek aanspreken.

Het boek heeft voor iedere steeg een pagina met een recente foto en een uit het verleden, en een pagina met een artikel van Schoonheim en een detailkaartje van de Leidse binnenstad van de buurt waarin de steeg ligt. Omdat die stegen door de hele binnenstad liggen, maak je zo een wandeling door de stad, waarbij je heel wat leert over de geschiedenis van de stad, maar ook over de wonderlijke wegen waarop naamgeving kan werken.

Volgens Schoonheim zijn de motieven die er gebruikt werden om een naam te geven: er woonde een prominente persoon (Janvossensteeg), er werd een beroep uitgeoefend (Mandemakerssteeg), de straat leidde naar een belangrijk gebouw (Schoolsteeg) of hij had een opvallende eigenschap (Donkersteeg).

Uit zo’n laatste categorie kun je van alles leren: wat zijn dat bijvoorbeeld voor eigenschappen die zo opvallend waren dat ze aan een steegnaam bleven hangen? Meestal blijken dat negatieve eigenschappen te zijn: Donker-, Slik- en Stinksteeg (de laatste heet tegenwoordig William Brewstersteeg, naar de Pilgrim Father die er woonde). Er is weliswaar ook een Paradijssteeg, maar Schoonheim speculeert erop dat die naam misschien wel ironisch was. De enige positieve naam is dan Groenesteeg, die vroeger voor een deel door het groen liep – maar vermoedelijk is de positieve connotatie van groen er ook alleen maar een van de laatste paar jaar.

De meest raadselachtige naam van Leiden is volgens Schoonheim de Kabeljauwsteeg. Niemand weet waarom dat straatje zo heet. Tot 1871 werd hij Borresteeg genoemd (van borne, bron). In 1871 besluit de gemeente om onduidelijke redenen dat te veranderen in Kabeljauwsteeg. In 1872 praat een enkeling nog weleens van Borresteeg, maar na 1873 is de nieuwe naam Kabeljauwsteeg ineens door iedereen geaccepteerd. Waarom?

Tanneke Schoonheim. Langs Leidse stegen. Leiden : HDC Media, 2013. ISBN 978-90-77842-86-7. Bestelinformatie bij de uitgever.
Op 8 juni presenteert Tanneke Schoonheim haar boek in Kooyker – De Slegte in Leiden.