Door Viorica Van der Roest
Abracadabra is een woord dat in veel talen gebruikt wordt en in al die talen gedurende bijna twintig eeuwen niet van vorm is veranderd. Dat is eigenlijk heel bijzonder, als je het vergelijkt met andere woorden. Waarschijnlijk is de vorm niet veranderd omdat het om een toverformule gaat; wanneer je er iets aan zou veranderen, klopt hij niet meer. We hebben misschien als kind allemaal weleens ‘abracadabra’ tegen iemand geroepen in de hoop dat hij echt in een konijn zou veranderen (ik in ieder geval wel). Ik herinner me nog de teleurstelling toen volwassenen me uitlegden dat het ‘geen echte toverspreuk’ was. Hoewel ze dit vast te goeder trouw beweerden, hadden ze het verkeerd: abracadabrais wel degelijk een echte toverspreuk. Het is zelfs een kabbalistisch machtswoord.
Net zoals onze voorouders runen op amuletten, zwaarden, stenen en hout schreven om onheil te weren*, hingen de aanhangers van de gnostische sekte van Basilides een steen of stukje perkament met daarop het woord abracadabraom hun nek om koorts of andere ongemakken af te laten nemen.
Je schreef het woord elf keer onder elkaar, waarbij je steeds één letter aan het eind wegliet; zo ontstaat er een driehoek waarin het woord op meerdere wijzen te lezen is (probeer maar). De gedachte is: zoals de letters afnemen, zo neemt het ongemak af. De betekenis van het woord is niet duidelijk. En eigenlijk schreven ze abrasadabra. In het Griekse alfabet: ΑΒΡΑΣΑΔΑΒΡΑ. De sigma (of misschien een oude vorm daarvan) werd later voor een c aangezien (uitgesproken als een k), en zo hebben alle gebruikers sindsdien de spreuk dus verkeerd opgeschreven dan wel uitgesproken. En zoals iedere Harry Potter-adept weet, moet je een toverspreuk wel heel precies zeggen voordat hij werkt.
Intussen wordt abracadabra, behalve in het (semi-)magische domein, in onze taal (en bijvoorbeeld ook in het Engels) vooral op een andere manier gebruikt. Je kunt zeggen: ‘dat is allemaal abracadabra voor mij’, waarmee je zoiets bedoelt als ‘dat is voor mij onbegrijpelijk’. Alsof je het over een vreemde taal hebt, en dat is natuurlijk ook zo, met dien verstande dat abracadabrain geen enkele taal een duidelijke betekenis heeft. Ook de etymologische woordenboeken komen niet uit de woordverklaring; er zijn wel theorieën, maar niets is zeker. De oorspronkelijke gebruikers van de spreuk zullen best precies hebben geweten wat het woord betekende of waar het voor stond, maar die kennis is niet eenduidig bewaard gebleven. Juist vanwege deze onduidelijkheid over de betekenis van de spreuk zal dus die andere betekenis ontstaan zijn: ‘onzin’ of ‘wartaal’.
Een virtueel wandelingetje door de DBNL leert dat Wolff en Deken het woord graag op deze manier gebruikten. Wel drie keer in de Historie van mejuffrouw Cornelia Wildschuten één keer in Geschrift eener bejaarde vrouw. Andere bekende vroege gebruikers van het woord in deze betekenis zijn Bilderdijk en Jacob van Lennep. Op de CD-ROM Middelnederlands komt het woord trouwens niet één keer voor. En toch, om in de achttiende eeuw aan te komen, moet abracadabra wel langs de Middeleeuwen zijn gekomen. Ik heb helaas niets kunnen vinden over gebruik van het woord in die periode, maar ik kan me zo voorstellen dat het woord in de Middeleeuwen nog in een kabbalistische omgeving als serieuze spreuk heeft gefunctioneerd, en misschien nog niet de weg naar de Europese volkstalen had gevonden.
Over het algemeen is het gebruik in de zin van ‘wartaal’ dominant geworden, alhoewel de vorm nog steeds akelig constant is. Tegenwoordig zijn het voornamelijk kinderen, jeugdboekenschrijvers en goochelaars die het woord abracadabra nog als magische spreuk gebruiken. Misschien is er een jeugdige enkeling die serieus hoopt dat er een nieuwe Playstation 4 tevoorschijn komt als je het woord maar vaak en hard genoeg roept. Ik wil niemand ontmoedigen, maar mijn overbuurjongetje is 30 jaar na dato voor zover ik weet nog steeds niet in een konijn veranderd.
*Zie over runenspreuken F.P. Van Oostrom, Stemmen op Schrift (2006), p. 58 e.v.
Is er een verband met Abraxas? http://en.wikipedia.org/wiki/Abraxas
Volgens een aantal etymologische woordenboeken heeft het er wel iets mee te maken, maar het is niet zeker of abracadabra een directe afleiding van deze naam is. De overeenkomst in klank is op zijn minst opvallend, misschien veelbetekenend.
Deze reactie is verwijderd door de auteur.
In de Septem sermones ad mortuos van C. G. Jung is Abraxas het woord voor een aanduiding van de godheid, evenals in Demian van Hermann Hesse:
De vogel worstelt zich uit het ei. Het ei is de wereld.
Hij die geboren wil worden, moet eerst een wereld vernietigen.
De vogel vliegt naar God. De naam van de God is Abraxas.
Abraxas is een woord of naam van joodse herkomst. Het is voor het eerst in de 2e eeuw n.c. verschenen als opschrift van stenen of amuletten, waarschijnlijk als naam voor een hemelse macht of heerser over de 365 hemelen.
Het getal 365 gold in de getallenmystiek zowel voor het volle jaar als voor symbool van de eeuwigheid.