Door Marc van Oostendorp
Hoera! Nederlandse Taalkunde is weer binnen! In het nieuwe nummer vestigt Joost Zwarts de aandacht op de volgende zin van Tonke Dragt:
(Tiuri bleef staan en keek naar de vier ridders.) Zij waren in volle wapenrusting, vizier neergeslagen, schild aan de arm, hand op het gevest van het zwaard.
Het gaat om de drie zinsstukken na de komma: vizier neergeslagen, en zo verder. De vraag die Zwarts terecht stelt: hoezo kan hier het lidwoord worden weggelaten? Je kunt toch ook niet zeggen De vier ridders sloegen vizier neer? Of Zij hadden schild aan de arm?
Zwarts wijst erop dat het hier altijd gaat om zaken die een nadere beschrijving bieden van iets wat iemand die elders in de zin genoemd wordt, bezit. Je kunt dan ook eigenlijk altijd met ervoor zetten, al moet er dan ineens wel een lidwoord erbij. Alléén het lidwoord erbij kan natuurlijk ook:
Zij waren in volle wapenrusting, vizier neergeslagen
Zij waren in volle wapenrusting, het vizier neergeslagen
Zij waren in volle wapenrusting, met het vizier neergeslagen
Zij waren in volle wapenrusting, met vizier neergeslagen [uitgesloten]
Zwarts oppert dat er een verband is met een andere constructie, waarbij je ook van links naar rechts steeds meer woorden kunt weglaten, namelijk de ja/nee-vraag:
Wil jij een koekje?Wil jij een koekje?
Ook hier kun je bijvoorbeeld niet zeggen Wil koekje? Als een woord wordt weggelaten, moet ook het woord ervoor worden weggelaten. Zwarts heeft dat uit dit interessante artikel van Karen De Clercq.
Nou loop ik toch al vele jaren over onze moedertaal na te denken, en noch de vizier-constructie, noch de koekje-constructie waren me ooit opgevallen – laat staan de overeenkomst tussen de twee. Zoals Zwarts opmerkt is er trouwens ook een verschil: de vizier-constructie komt vooral in schrijftaal voor, de koekje-constructie vooral in spreektaal. Hoe kan dat nu weer, allemaal? Als het me nooit eerder is opgevallen, hoe weet ik die dingen dan toch?
Volgorde doet er ook nog toe: 'met neergeslagen vizier' kan weer wel! Maar dat kan dan weer absoluut niet zonder 'met':
*Zij waren in volle wapenrustig, neergeslagen vizier, …