Wat is het verschil tussen een ander en hetzelfde? Je zou denken dat ze precies het omgekeerde betekenen, als je kijkt naar zinnen als de volgende:
- Joop las Oorlog en vrede en Frits las hetzelfde boek.
- Joop las Oorlog en vrede en Frits las een ander boek.
Maar blijkens een intrigerend artikel van Daniel Hardt en Line Hove Mikkelsen dat sinds vorige week op internet staat, is dat niet helemaal waar. Hun artikel gaat over het Engels, maar je kunt de relevante voorbeelden zo in het Engels vertalen.
Je zou zeggen: beide zinnen beweren dat Joop boek x las en Frits boek y, en dat x=Oorlog en vrede. De eerste zin zegt daarbij dat y=x en de tweede dat y ≠ x. Afgezien van die ontkenning betekenen de zinnen dus precies hetzelfde. Maar Hardt en Mikkelsen laten zien dat je een ander niet altijd kunt gebruiken waar je in een parallelle context wel hetzelfde kunt zeggen. Hier is het voorbeeld dat ik het duidelijkst vindt:
- Joop heeft Oorlog en vrede niet gelezen, maar hij heeft een ander boek gelezen.
- Joop heeft Oorlog en vrede niet gelezen, maar Frits heeft hetzelfde boek gelezen. [vreemd/uitgesloten]
- Joop heeft Oorlog en vrede niet gelezen, maar Frits heeft datzelfde boek wél gelezen.
Door het contrast groter te maken, door middel van dat in plaats van het en het woord wel, wordt de zin ineens wel goed. Zoiets geldt ook voor het tweede voorbeeld:
- Joop prees Oorlog en vrede, maar Frits las een ander boek.
- Joop prees Oorlog en vrede en Frits las hetzelfde boek [vreemd/uitgesloten]
- Joop prees Oorlog en vrede en Frits las datzelfde boek die avond nog.
Je kunt hetzelfde op een andere manier uitleggen, maar dit zal wetenschappelijk gezien wel een vondst zijn geweest en als zodanig ook goed uit de doeken zijn gedaan.
De rode draad in het betoog lijkt me dat termen als hetzelfde en ander(e) altijd veronderstellen dat er van een vergelijking sprake is en dat dat niet een vergelijking van appels met peren moet zijn. Als een boek wordt geprezen, moet het door een ander (als het hetzelfde boek is) ook geprezen worden. Is dat niet zo, en wordt het door de ander alleen maar gelezen (alvorens het daarna ook kan worden geprezen), dan zal de vergelijking door middel van hetzelfde of ander aangedikt moeten worden via een voegwoord ("maar". is wel dienstig) of via een ander decor of via een versteviging van de karakterisering (een heel ander boek, op exact hetzelfde level).
Het is wel grappig te constateren dat een onjuiste zin toch begrijpelijk kan zijn en dat er een theorie lijkt te zijn ontdekt die dat verschil blootlegt.