President Tsaar op Obama Beach op de voet gevolgd (39/60)

Door Marc van Oostendorp

Deze zomer publiceren nrc.next en NRC Handelsblad fragmenten uit de roman President Tsaar op Obama Beach van A.F.Th. van der Heijden als feuilleton. De afleveringen verschijnen ’s ochtends <op de website van de krant>. In de loop van de dag blog ik een bespreking. Vandaag: aflevering 39. <blendle>

Het is toch gebeurd: Natan is in iemands anders geest doorgedrongen, en dat nog wel niet in de minste – dat van de tsaar aller Russen. “De film deed wat een goede film moest doen”, schrijft hij bijvoorbeeld, “de toeschouwer meeslepen, heroïek bijbrengen, tot een bevlogen mens maken.”

Dat manifest over de waarde van de cinematografie komt natuurlijk niet voor rekening van A.F.Th. van der Heijden, en zelfs waarschijnlijk niet van Natan. De laatste geeft hier de gedachten weer van de tsaar – of eigenlijk gaat het dus om wat Van der Heijden verzonnen heeft dat Natan vermoedt dat de tsaar vindt.

Voorlezen

Waar de tsaar het over een goede film heeft, heeft hij het natuurlijk over propaganda. De beschrijving doet vermoeden dat de tsaar President Tsaar op Obama Beach niet zo heel erg goed zou vinden. Meegesleept zijn we tot nu toe niet (althans, ik denk dat er weinig lezers zien die iedere ochtend naar de kiosk hollen omdat ze niet kunnen wachten hoe het nou zit met dat lieveheersbeestje), heroïsch is niet het eerste woord dat opkomt bij Natan Haandrikman, en zijn bevlogenheid is ook maar beperkt.

Tegelijkertijd gaat President Tsaar onmiskenbaar minstens voor een deel over de actualiteit. Het lijkt een ‘geëngageerd’ boek te zijn, een die gaat over de actualiteit en daar ook een standpunt in lijkt aan te nemen: bewonderaars van Poetin zullen hier niet iedere dag een stukje van voorlezen aan hun kinderen.

Schuitje

De vraag is wat Van der Heijden dan wil bereiken met het uitermate ongunstige portret dat hij van de tsaar geeft – als iemand voor wie de leugen het hoogste goed is, iemand die de waarheid zoveel mogelijk geweld aan doet, die het niet kan aanzien als iemand zich tot die waarheid bekeert. (En dat alles in een tijd waarin een Amerikaanse presidentskandidaat goede vrienden is met Poetin. Of nee, die hele Poetin nog nooit heeft ontmoet. Hoewel ze elkaar wel aardig vinden. Of nee, toch eigenlijk niet.)

Je kunt dan zeggen dat de schrijver zelf geen verantwoordelijkheid neemt voor het beeld dat hij van de tsaar oproept – het zijn slechts de koortsdromen van een personage, dat mogelijk ook nog steeds in gevangenschap zit. Maar als hij die verantwoordelijkheid niet neemt, zit hij dus alsnog in hetzelfde schuitje als Poetin: ook Van der Heijden interesseert zich kennelijk niet voor de waarheid, in een verhaal dat tegelijkertijd evident als commentaar op de actualiteit gelezen kan worden. En in die zin is President Tsaar dus mogelijk net zo goed propaganda.

Good thick family humor

Daar komt ook nog bij dat de tsaar die hele boodschap projecteert in een film die je normaliter niet eentweedrie met geopolitieke beschouwingen zou associëren: Liar liar, een film waarvan de laatste bespreking (van 19 mei) op de Internet Movie Database zegt: “It’s completely silly in parts, way over-the-top, and belongs to the good thick family humor but is, somehow, still funny.” Zelfs in zo’n film kun je dus nog engagement (ja zelfs propaganda) zien.

Er is in de vaderlandse literatuurwetenschap de afgelopen jaren veel te doen geweest over engagement in de literatuur. Je zou kunnen zeggen dat de schrijver hier een kant van dat debat laat zien: engagement is in the eye of the beholder.

De A-index van vandaag is 8,31 (hoog).
De algehele A-index is 8,01 (stabiel)
Tot nu toe hebben we 11.947 a’s gelezen