President Tsaar op Obama Beach op de voet gevolgd (42/60)

Door Marc van Oostendorp

Deze zomer publiceren nrc.next en NRC Handelsblad fragmenten uit de roman President Tsaar op Obama Beach van A.F.Th. van der Heijden als feuilleton. De afleveringen verschijnen ’s ochtends <op de website van de krant>. In de loop van de dag blog ik een bespreking. Vandaag: aflevering 42. <blendle> 

Hoe werkt de oeuvrebouwer? Van sommige schrijvers hebben alle boeken met elkaar te maken, en A.F.Th. van der Heijden is duidelijk zo’n schrijver. Zo dwingend zijn de verbanden dat je eigenlijk alle boeken als onderdeel van één grote Comédie humaine kunt zien, zelfs als ze formeel geen onderdeel uitmaken van dezelfde reeks.

President Tsaar is geen onderdeel van De tandeloze tijd, maar dat is eigenlijk alleen zo omdat de personages andere namen hebben. Ze leven wel degelijk in dezelfde wereld, ze hebben wel degelijk dezelfde obsessies. En er komen allerlei motieven terug met een ijzerenheinigheid die bijna beangstigend is.

Rijkeluiszoontje

Neem de aflevering van vandaag, en laten we hem vergelijken met een willekeurige roman uit De tandeloze tijd: Hof van barmhartigheid. Tot in kleine details vinden we motiefjes die we uit eerdere romans kennen. Zoals het vastleggen van het vergankelijke in gips, en dat liefst op een originele manier. In het Hof van Barmhartigheid bezoekt Flix het kunstwerk The Beanery van Kienholz in het Stedelijk Museum in Amsterdam – gipsen figuren in een café – en krijgt er een idee dat hem de rest van het boek blijft fascineren: dat je beweging en emotie in gips moet kunnen vastleggen als je wat soepeler gips zou kunnen laten maken.

Waarom biedt het een esthetisch genoegen als je als lezer zoiets opmerkt? De oeuvrebouwer weet zijn kleine obsessies – de esthetiek van het gips – zo tot iets moois te verheffen. Maar hoe werkt dat?

(Zodra Flix dat plan met dat gips heeft opgevat, komt hij op straat zijn vriend Thjum tegen die hij even eerder heeft ontmaagd; een ontmaagding die wel wat op een verkrachting lijkt: ‘”Dagenlang had Thjum zich opengereten gevoeld, weken misschien wel.” Sowieso lijkt Natan van alle personen uit De tandeloze tijd het meest op het rijkeluiszoontje Thjum. )

Onophoudelijk, dagelijks

Het Oedipus-thema wrijft Van der Heijden echt met beide knuistjes de lezer in het gezicht,  ook De tandeloze tijd zit vol moordfantasieën op de ouders (het Hof van Barmhartigheid gaat voor een belangrijk deel over een rechtszaak tegen de Lummelse vrouw Hennie A., die van een dergelijke moord wordt verdacht), maar hij weet er ook wel een ontroerende draai aan te geven. Deze keer wordt duidelijk dat het niet de ouders van Natan/Oedipus zijn die hem als kind weg hebben willen geven, maar dat hij zelf weg heeft willen lopen om onheil te voorkomen. En dat hij dit vervolgens niet heeft gedaan.

In een interessante reactie op een eerdere aflevering wijst Maurice Drumont erop dat bij Van der Heijden veel personages lethargisch zijn en nauwelijks een innerlijke drive hebben, maar een speelbal zijn van het lot. Wat sterk doet denken aan Griekse tragedies – maar ook aan het onbegrijpelijke lot dat Van der Heijden zelf heeft getroffen en dat in deze aflevering natuurlijk weer hol meeklinkt: ‘Ik wist dat de pijn zichzelf onophoudelijk, dagelijks, zou blijven vernieuwen, tot aan het einde van mijn dagen.’

Gesmeekt

Want het is natuurlijk een van de wreedste trucs geweest van het lot om iemand die zo veel heeft geschreven over de onbarmhartige manier waarop kinderen naar hun ouders kijken, zelf een zoon te laten verliezen.

Die onbarmhartigheid naar de ouders zit er trouwens ook in: kennelijk worden vader en moeder samen begraven. Dat daarmee niet aan de laatste wens van Rebekka’s vader wordt voldaan, die immers had gesméékt om zijn dochter bij hem in het graf te leggen, daaraan wordt nog geen woord vuilgemaakt.

De ouders houden van hun kinderen, de kinderen hebben nauwelijks oog voor hun ouders.

De A-index van vandaag is 8,64 (hoog).
De algehele A-index is 7,99 (stabiel)
Tot nu toe hebben we 12.763 a’s gelezen