Door Philipp Krämer

Wat is er aan de hand met –nis? Dat achtervoegsel is nogal raadselachtig, dat hebt u hier al gelezen. We vinden het in allerlei woorden zowel in het Nederlands als in het Duits.

das Gefängnis	de gevangenis	das Ärgernis	de ergernis
die Betrübnis	de droefenis, de treurnis	das Bekenntnis	de bekentenis (ook: de belijdenis)
die Bekümmernis	de bekommernis (ook: de bekommering)	die (Er)kenntnis	de kennis (ook: het inzicht, het begrip)
die Wildnis	de wildernis	das Zeugnis	de getuigenis
die Verdammnis	de verdoemenis / verdommenis	das Gleichnis (ook: die Gleichheit)	de gelijkenis
das Hindernis	de hindernis	das Bildnis	de beeltenis
das Erlebnis	de belevenis (vaker: de ervaring)	das Ereignis	de gebeurtenis (andere stam)
das Begräbnis (vaker: die Beerdigung)	de begrafenis	die Düsternis (vaker: die Finsternis)	de duisternis

De betekenis van deze woorden is niet altijd exact identiek. Vaak is in minstens één van de twee talen het woord op –nis verouderd of weinig verspreid. Er zijn zelfs extreme gevallen zoals Fäulnis en vuilnis: dezelfde etymologie en structuur, maar door een zelfstandige ontwikkeling zijn er inmiddels false friends van geworden.

We vinden ook veel voorbeelden van woorden die in het Duits op –nis eindigen maar niet in het Nederlands, of andersom.

das Geheimnis	het geheim
das Gelöbnis	de gelofte
das Vermächtnis	de nalatenschap (auch: de erfenis)
das Verhältnis	de verhouding
das Wagnis	het risico, het waagstuk
das Zerwürfnis	de onenigheid, de onmin, de ruzie
das Bündnis	het band, het verbond
das (die) Versäumnis	het verzuim, de verzuiming
die Bewandtnis	de gesteldheid
das Gedächtnis	het geheugen (ook: de nagedachtenis ~ das Gedenken)

 

die Geschichte	de geschiedenis
das Erbe	de erfenis
die Bedeutung	de betekenis
die Schändung	de schennis
das Urteil (~ der Befund)	het vonnis
die Verbindung, Verpflichtung	de verbintenis
die/das Labsal	de lafenis

Deze woordenlijsten tonen al dat –nis vandaag noch in het Duits noch in het Nederlands productief is. Actuele verschijnsels en concepten zouden we zeker niet milieubeschermnis of Steuerbelastnis noemen – daar hebben we andere en productievere achtervoegsels voor, bv. –ing of –ung.

De betekenis van –nis is erg vaag. Verder dan “maak er een naamwoord van” gaat het niet, in elk geval is de achtergrond vandaag niet transparant. Soms zijn de concepten van de woorden op –nis heel concreet (gevangenis, Zeugnis), soms zijn ze abstract en moeilijk te omschrijven (lafenis, Zerwürfnis). De concrete woorden zijn immers ook gebaseerd op voorstellingen die eerder abstract waren: de gevangenis als gebouw of instelling is afgeleid van het feit dat iemand gevangen was; een Schulzeugnis is een schriftelijke samenvatting van de waarneming die een leraar tijdens het schooljaar van zijn scholieren heeft verzameld.

Soms kunnen we van nis-woorden een meervoud vormen, soms niet: Geheimnisse, Ereignisse, Zeugnisse; hindernissen, gevangenissen, beeltenissen – kan allemaal. In andere gevallen is het meervoud erg vreemd of zelfs uitgesloten: betroefenissen / Betrübnisse, duisternissen / Finsternisse.

In het Duits komt er nog bij dat het achtervoegsel niet eens een duidelijke tendentie naar vrouwelijke of onzijdige naamwoorden heeft. In het kort: het is een achtervoegsel dat we meer uit vaste gewoonte dan uit noodzakelijkheid meeslepen. Misschien was –nis gewoon een vergissing van de taalgeschiedenis.

Dit artikel verscheen eerder vandaag op het blog van de vakgroep Nederlands van de Freie Universität Berlin.