Door Marc van Oostendorp

Er is een interessant verschil tussen boeken en winnaars, merkte de Amerikaanse taalkundige Itamar Francez onlangs op in een nieuw artikel. Je kunt dat verschil zien als je zinnen zoals de volgende twee met elkaar vergelijkt:

• Op dit moment kunnen er drie winnaars van deze race zijn.
• Op dit moment kunnen er drie boeken op tafel liggen.

De eerste zin is dubbelzinnig. Hij kan betekenen dat deze race mogelijkerwijs gaat eindigen met drie winnaars, of dat de race gaat eindigen met één winnaar en dat daarvoor drie kandidaten zijn. De tweede zin heeft die laatste mogelijkheid niet, of niet zo gemakkelijk. Je kunt bijvoorbeeld niet zeggen: “Op dit moment kunnen er drie boeken op tafel liggen: dat ding linksvoor, het ding naast de vaas, en die vlek erachter.” Waarmee je bedoelt dat er slechts een een vaas zal zijn.

Boekenlijsten

In het geval van winnaars kan een telwoord als drie dus niet zozeer concrete personen tellen, maar situaties. Er zijn op dit moment in de race drie situaties die we voor mogelijk houden, en elk daarvan heeft een andere winnaar. Francez noemt dat een summatieve lezing van de zin, omdat je de winnaars van verschillende situaties bij elkaar optelt. Het lijkt ermee te maken hebben dat winnaar een bijzondere relatie heeft met race: het eerste is een rol die (meestal één) iemand speelt in de tweede. Zo’n relatie bestaat niet noodzakelijkerwijs tussen boek en tafel. Je kunt zo’n rol wel creëren voor boeken, bijvoorbeeld door over boekenlijsten te praten:

• Op de leeslijst voor dit college staan altijd drie artikelen en één boek. Op dit moment kunnen er drie boeken op de lijst staan: Max Havelaar, Camera Obscura en Een nagelaten bekentenis.

Optellen

Het feit dat je mogelijkheden telt wordt natuurlijk geïntroduceerd door het werkwoord kunnen. Vervang je dat door een neutraler werkwoord, dan verdwijnt ook deze lezing:

• Op dit moment zijn er drie winnaars van deze race.
• Op dit moment moeten er wel drie winnaars van deze race zijn.

In deze zinnen dringt zich veel eerder de lezing op dat er drie mensen zijn die zich tegelijk de winnaar van deze race mogen noemen (ofwel omdat ze tegelijk over de finish zijn gegaan ofwel omdat er drie afleveringen van de race zijn geweest – nog een manier waarop je verschillende gebeurtenissen bij elkaar kunt optellen).

Algemeen-menselijk

Francez laat zien dat je dit verschijnsel in allerlei talen vindt: zodra je mogelijkheden introduceert in de zin, bijvoorbeeld door een hulpwerkwoord als kunnen, en het zelfstandig naamwoord met een telwoord in een speciale rol staat met betrekking tot een ander zelfstandig naamwoord in de zin, kun je mogelijkheden gaan tellen. Het vermogen om zich alternatieve scenario’s concreet voor te stellen, met elkaar te vergelijken en daar een som over te maken is dus misschien wel algemeen-menselijk.