Door Michiel de Vaan
dageraad zn. ‘het aanbreken van de dag’
Vroegmiddelnederlands dageraet v. (1249), dageraid (1270–1290), dagerraet (1276–1300), dagraet (1291-1300), Dagheraet als bijnaam (1293), Middelnl. dagereit (1451–1500, Holland), Nieuwnl. dageraet m. (1572), daechraet (1599), dageraad (1793). Het behoud van dage- in de standaardtaal is vanaf de 17e eeuw vrij unaniem en in zoverre opvallend, dat de verwachte ontwikkeling tot daagraad al in 1599 wordt gevonden.
Verwante vormen: Middelnederduits dagerāt, dagerait, dagerēt, dāgerōt v., Oudhoogduits tagarōt m. ‘dageraad’, tagarōta v. ‘dageraad; avondschemering’, Middelhoogduits tagerât v., Oudengels dægrēd, dægrǣd o. ‘dageraad’, Oud-IJslands dagrāð o. ‘gunstig tijdstip’. Het woord werd ook als persoonsnaam gebruikt, bijv. in Ohd. Tagarat, OS Daghared, OE Dægred, al kan die ook onafhankelijk zijn ontstaan door het frequente voorkomen van Dag- en -Raad in Oudgermaanse namen.
De overeenkomst tussen –rāt in de Middelgermaanse talen en –rēd in het Oudengels wijst op een Proto-Germaanse samenstelling van *daga- ‘dag’ en *rēdi- ‘nuttige hulp, raad’, waarvan Nederlands raad afkomstig is. Dat laatste is afgeleid van PGm. *rēdan- ‘raadgeven, helpen’ waaruit o.a. Gotisch ga-redan ‘zorgen dat iets gebeurt’. Oud-IJslands dagrāð bewaart dan blijkbaar nog de oudere betekenis ‘gunstig tijdstip’ of ‘beginpunt’ van het zn. *rēdi-, waarin de oorspronkelijke betekenis ‘in orde brengen, slagen’ van het Indo-Europese werkwoord *Hreh1-dhh1– nog doorklinkt. Het opvallende vrouwelijk geslacht van ‘dageraad’ in het Middelnederlands en Mnd. stoelt mogelijk op analogie met ‘nacht’ of ‘ochtend’. De varianten op –rōt zijn blijkbaar door analogie met de kleur ‘rood’ ontstaan. De Hollandse vorm dagereit kan een Noordhollandse ee voor aa bevatten, of naar voorbeeld van be-, gereid zijn omgevormd.
Op de wikipagina van Etymologiebank stelt Olivier van Renswoude voor om het tweede lid van de samenstelling *daga-rēdi– die we beide aannemen, te verbinden met de Indo-Europese wortel *h2redh– ‘tevoorschijn komen, voortkomen’, waar o.m. Lets radît ‘baren’, Oudkerkslavisch roditi ‘baren’, Albanees rrjedh ‘stromen’ bij kunnen horen. Een betekenis ‘dag-verschijnen’ is natuurlijk goed voorstelbaar. Probleem daarbij is wel dat die wortel tot nu toe niet in het Germaans gevonden is (in tegenstelling tot de wortel van ‘raad’), en dat een lange klinker in de wortel in ‘raad’ verwacht is (als gevolg van de Indo-Europese structuur van de wortel) terwijl dat bij ‘tevoorschijn komen’ niet het geval is: daar zou *rēdi– als gerekte ē-trap verklaard moeten worden, wat niet onmogelijk is maar toch om een extra verklaring vraagt.
Andere bestaande theorieën kunnen verworpen worden. Jan de Vries (NEW 1971) neemt aan dat het woord een afleiding van ‘dag’ was met het suffix –ōþu-, waarmee abstracta gevormd werden van werkwoorden op -ōn- of van nomina (got. wratodus ‘reis’ bij wraton ‘reizen’, manniskodus ‘menselijkheid’). Maar de klinkervariatie in –rāt, –rōt kan niet op een oorspronkelijke *-ō- worden teruggevoerd. Van Haeringen, in het Supplement uit 1936 (p. 31) bij Franck & Van Wijk’s etymologisch woordenboek uit 1912, suggereert dat de r in dageraad een aanwijzing is voor een oude r-stam van ‘dag’. Nu bestaan daar buiten het Germaans wel aanwijzingen voor, en heeft het Germaans zelf een stam *dōgera- ‘etmaal’ (Kroonen, Etym. Dict. of Proto-Germanic, 2013, p. 97) die aan die r-stam herinnert, maar daarmee zijn de lange klinkers in ‘dageraad’ niet verklaard, noch de betekenis ‘ochtendschemering’.
De vorm daagraad (1599) lijkt me allereerst een product van taalmakerij, correcte taalmakerij om precies te zijn. Met alle twijfels over opneming in het Nederlands van dien.
Dat lijkt me uit de lucht gegrepen. Het woord daechraet staat hier (http://www.dbnl.org/tekst/_bij005190001_01/_bij005190001_01_0007.php) en komt ook in de 17e eeuw nog een paar keer voor. Soms in metrische teksten (liederen bijvoorbeeld) maar niet altijd.
Het is boud om zomaar alles te geloven ‘wat er staat’.
De schrijver probeert het te netjes te doen en maakt daarbij wel eens een slippertje.
“variable winden”
“groete rijckdomen”
“totdat den ghewensten dagheraet de duijsterheijt deede verdwijnen”
Dit zijn geen slippertjes maar geeft bestaande variatie weer. -doem, -doom is een normale vorm (in feite de oudere vorm, naast verkort -dom), ook in het enkelvoud, in deze periode. Ook variabele / variable behoort tot de normale variatie. En het leuke van dagheraet naast daechraet is nu juist dat je de oude naast de nieuwe vorm ziet staan. Die variatie in het gebruik van onbeklemtoonde -e- hebben we tot heden behouden en wordt vaak stilistisch uitgebuit, vgl. dagelijks / daaglijks.
Anders:
Als een 16e eeuwer stilkins schrijft naast stillekens dan ben ik geneigd om op de langere vorm te vertrouwen. De korte vorm zie ik als een morfologische spookvorm, al of niet bewust uit de pen gevloeid. Of als een simpele lapsus.
Anders:
Daagraad is, als het ooit iets meer was dan een foute schrijfvorm, een Spielerei in de marge van het Nederlands.
Spellingeenheid (zelfs bij één schrijver bij hetzelfde woord) is nu eenmaal een vrome wens bij die oude pennelikkers. Taalkundigen moeten zich in acht nemen.
Wat is hun eigen taal, wat is het taalideaal, wat is conventie (logich of onlogisch), “wat als ik het nu zo eens opschrijf dan lijkt het misschien wat”, en wat er verder overblijft. De spelling ‘jck’ bijvoorbeeld.
Sindsdien ben ik nog gestuit op Oudengels áredian, geredian ‘verschaffen, uitvoeren, bereiken, ontdekken’. De betekenis ligt niet ver van ‘tevoorschijn’ af. Als de klinker inderdaad kort is, zoals volgens de corrigenda van B&T, zou het om een factitief bij een *reda- of *radi- moeten gaan. Om deze alsnog te verbinden met *Hreh₁-dʰ- hebben we uitgaan van een nultrap met gevocaliseerde laryngaal, en zover ik weet leidt die in het Germaans altijd tot een -a-. Maar bij *Hrh₁-dʰ-í- vraag ik me vervolgens af of daar niet eerder de -r- zou vocaliseren, met Oudgermaans *urdi- als resultaat.