Door Marc van Oostendorp

Over de taal van Geert Wilders heeft menigeen zich al gebogen, er is zelfs al jaren geleden een heel boek over verschenen, en toch blijft hij ons, zelfs nu het einde van zijn carrière in zicht lijkt, verbazen. Wat te denken, bijvoorbeeld, van deze recente tweet:

Kamervoorzitter Arib leek gisteren ok toen ik haar sprak over Mohammedcartoon prijsuitreiking in Kamer tijdens PVV-dag. Nu gaat ze toch difficulteren. Moet ineens via commissie, presidium etc.

Haar liefde voor Mohammed is blijkbaar groter dan voor de vrijheid van meningsuiting. pic.twitter.com/Bqxn7Tn1IP

— Geert Wilders (@geertwilderspvv) 25 mei 2018

Allereerst is natuurlijk de uitdrukking ‘leek ok’ interessant. Zeker in de hier vermoedelijk bedoelde betekenis – geen problemen hebben – is het vermoedelijk ontleend aan het Engels. In de oude kranten op Delpher kan ik het niet vinden, het is dus vermoedelijk in ieder geval een nieuwe constructie.

Extra eisen

Maar dan! Het omgekeerde van ok lijken is kennelijk difficulteren. En dat is een fantastisch woord, een woord dat al heel lang de rondgang doet in Den Haag, terwijl het maar niet wil overslaan naar de rest van het land – niet naar Henk en Ingrid, maar ook niet naar jou en mij – een woord waarmee je bij uitstek laat horen dat je een Haags politicus bent, die alles weet van commissies, presidium ‘enz.’

Er gaat op internet een mythe rond dat het woord zou zijn geïntroduceerd door de voormalige premier Ruud Lubbers. Het ‘Woordenboek van neologismen‘ noemt Lubbers als bron en geeft daarbij een citaat uit 1998 (“Wallage met zijn extra eisen difficulteert”, NRC Handelsblad, 04-07-98). In discussies over de tweet van Wilders werd dat woordenboek ook aangehaald:

https://t.co/g0zE2eRVny

— Charlotte R (@Charlot2409) 28 mei 2018

Onlangs

Hier is nog een tweet (uit 2015) waarin ook Lubbers als auteur wordt aangewezen, en  de personeelsvereniging van het ministerie van VWS begon ooit een dictee met de volgende zin:

 Oud-premier Lubbers, als oudgediende Haagse taalacrobaat zelf grootmeester in het leggen van compromissoire rookgordijnen, muntte ooit het neologisme ‘difficulteren’.

Maar het is heel eenvoudig aan te tonen dat die bewering onjuist is. Al in 1978 schreef Ton Goeman, toenmalig medewerker van het P.J. Meertens-instituut te Amsterdam, er al een artikel over voor het ’tijdschrift voor neerlandici’ De Nieuwe Taalgids. Goeman schreef toen dat minister Van Agt die uitdrukking toen ‘onlangs’ had gebruikt, maar dat hij hem niet lang daarvoor toevallig ook had gelezen bij de negentiende-eeuwse schrijfster Bosboom-Toussaint.

In het Woordenboek der Nederlandsche Taal stond het woord toen nog niet, maar dat blijkt simpelweg een omissie van de redactie te zijn geweest. Na Goemans artikel in de Nieuwe Taalgids (bij een aanvulling uit 2001) is het wel degelijk toegevoegd, met als oudste citaat een zinnetje uit een tekst over het ‘brandersbedrijf’ uit 1654, dus nog veel langer dan Bosboom-Toussaint:

Alleenlyck sullen de gedeputeerden van wege dese stad niet consenteren dat eenige peylinge van de wijnen inde Burgers huysen werde gedaen dan bygevolge & toestaen van alle de Leden & sal t’ selve dienvolgende bij haer E soo lange werden gedifficulteert als eenich lid difficil sal werden bevonden

Bereiken

Goeman zelf zegt overigens ook al dat het woord waarschijnlijk uit het Frans komt (difficulter), uit welke taal het zelf verdwenen is nadat het door het Nederlands is geleend en dus ook het Engels.

Anders dan ‘ok zijn’ is difficulteren dus waarschijnlijk geen rechtstreekse invloed van het Engels. Wel is het een taalkundige aanwijzing dat Geert Wilders diep ingebed zit in een eeuwenlange traditie van bestuur en politiek, die de rest van het volk maar niet heeft weten te bereiken.