Door Marc van Oostendorp

Er zijn meer mensen naar Moskou gegaan dan ik dat ben. Ja, dat lezen jullie goed en denk daar maar eens over na. Maar liever niet te lang, want voor je het weet val je in een afgrond van onbegrip. Die zin klinkt goed, maar als je erover nadenkt blijkt hij geen enkele duidelijke betekenis te hebben.

Er zijn weinig zinnen waarover je dat kunt zeggen. Er zijn natuurlijk meer zinnen die geen betekenis hebben, maar die zijn dan meestal niet grammaticaal (“’s Ochtends heeft belangen omdat gepopt vader”). Grammaticale zinnen hebben soms een heel vreemde betekenis (“Afgrijselijke dorpels beklauteren een warm verkeersbord”), maar dat is nog altijd wel een betekenis. Dat geldt allemaal niet voor “Er zijn meer mensen in Moskou geweest dan ik dat ben”.

Escherzinnen, worden dergelijke zinnen (“More people have been to Moscow than I have”) sinds een paar jaar wel genoemd in de Amerikaanse taalwetenschappelijke literatuur (en één keer ook door Liesbeth Koenen), maar die term is eerder al gereserveerd voor een ander verschijnsel, en wel door Peter-Arno Coppen. Dus daar volgt de stijlgids van Neerlandistiek Coppen en niet die Amerikanen.

Gebeurtenis

In een uitvoerig artikel in het Journal of Semantics geeft een groep Amerikaanse semantici een betere term: comparative illusion, comparatieve illusie. In dat artikel pluizen de Amerikanen aan de hand van een aantal experimenten precies uit wat er nu precies aan de hand is. Proefpersonen moesten dit soort zinnen niet alleen beoordelen, maar aan een groep mensen werd ook gevraagd die zin te onthouden, en dan werd gekeken naar de manier waarop ze die zin dan ‘regelmatig’ maakten bij het onthouden. Zeiden ze bijvoorbeeld “Meer mensen zijn naar Moskou geweest dan ik” (More people have visited Moscow than me) die wél een interpretatie heeft: ik ben niet de enige die in Moskou ben geweest?

Het heeft, zeggen de onderzoekers, waarschijnlijk iets te maken met het feit dat een zin als de volgende een zogeheten ‘gebeurtenis’-lezing kan hebben:

• Er zijn dit jaar tien miljoen mensen naar Moskou gegaan.

Die zin kan twee dingen betekenen: tien miljoen verschillende mensen zijn in Moskou geweest is de ene lezing. De andere, de gebeurtenislezing, is dat er tien miljoen bezoeken aan Moskou zijn gebracht: sommige mensen zijn misschien meer dan eens gegaan, en het totaal aantal mensen kan daardoor kleiner zijn dan tien miljoen.

Betekenisloos

Die gebeurtenislezing is bij een enkelvoudig voornaamwoord als ik de enig mogelijke:

• Piet is vaker naar Moskou gegaan dan ik dat ben.

Je wordt dus op de een of andere manier door het taalmachientje in je hoofd in de veronderstelling gebracht dat ‘er zijn dit jaar meer mensen naar Moskou gegaan dan ik dat ben’ ook zo’n gebeurtenislezing heeft. Maar dat leidt tot niets, en je blijft met een betekenisloze zin achter.