Door Henk Wolf
Gisteren had ik het erover dat het Nederlands geen voornaamwoord heeft om generieke onbepaalde zelfstandige naamwoorden te vervangen. Vandaag wil ik wijzen op een ander gaatje in het Nederlands.
De meeste aanwijzende voornaamwoorden hebben in het Nederlands een vragende tegenhanger. Een paar voorbeeldjes:
- Die man is boos – Welke man is boos?
- Dat huis is wit – Welk huis is wit?
- Zo’n auto wil ze ook – Wat voor auto wil ze ook?
- Zulke stekkers zijn aan te raden – Wat voor stekkers zijn aan te raden?
Van die vier vraagzinnen kun je in de eerste twee zonder probleem het zelfstandig naamwoord weglaten:
- Welke is boos?
- Welk is wit?
In de derde zin wil dat niet. Daar moet je het woordje een toevoegen:
- Wat voor een wil ze ook?
In de vierde vraagzin lukt het helemaal niet om het zelfstandig naamwoord (stekkers) weg te laten. Bij wat voor wil dat blijkbaar niet zo makkelijk. In het Duits kan het makkelijker. Daarin heb je:
- Was für welche sind zu empfehlen?
Het Fries lost het probleem iets anders op, maar daar kan het ook:
- Hoe’nent binne oan te rekommandearjen?
Verder heeft het Fries het woord hokker, dat zowel ‘welk(e)’ als ‘wat voor’ betekent en dat in elke van de vier Nederlandse voorbeeldzinnen het vraagwoord kan vervangen. Het kan ook zonder zelfstandig naamwoord voorkomen:
- Hokker binne oan te rekommandearjen?
Ik weet dat we als kinderen in het Nederlands ook een oplossing hadden. Toen gebruikten we hulke als vragende tegenhanger van zulke. En dat leende zich prima voor zo’n constructie zonder zelfstandig naamwoord:
- Hulke zijn aan te raden?
Misschien was dat ingegeven door de vormovereenkomst met het Friese hokker. Misschien ook was het gewoon woordspel, ik weet het niet. Ik heb wat zitten googelen, maar ik heb hulke niet op internet kunnen vinden, dus ik denk niet dat het een algemenere verbreiding heeft gekregen. Jammer, want het zou zo’n handig woordje zijn.
Het Tessels heeft daar “hoeke”, een variant die ook in andere dialecten wel voorkomt. Dat zou ook best het standaardtalige alternatief kunnen zijn.
Dat is interessant! Dat wijst erop dat er toch h-KLINKER-ke-achtige vormen voor ‘wat voor’ in breder gebruikt zijn. Ik ben benieuwd of er meer van te vinden zijn in verschillende streektalen. Wat gebruikt het Tessels voor ‘zulke’?
In het Achterhoeks wordt ook zowel ‘honn’n’ als ‘hukk’n’ gebruikt in deze betekenis.
Volgens mijn boerentaalverstand ontbreekt er geen vragend voornaamwoord in het Nederlands en kun je op al die gestelde voorbeeldvragen antwoorden met welke. Dat we ook het woord wat kennen is dan eerder een extraatje als vragend voornaamwoord dat alleen naar zaken verwijst.
Ik vermoed dat je elk aanwijzend voornaamwoord wel vragend kunt maken, zo lang het alleen een wijzen is. Gaat het om meer dan dat (zo’n auto, zulke stekkers, inclusief hoedanigheid), dan aarzelt de vraagexpressie.
We moeten dan tevens met “voor” werken. Moet dan weleens aan de uitdrukking “qu’est-ce que c’est pour un homme” denken, wat natuurlijk onbestaanbaar is.
En dat hulke en hoeke gaat naar mijn idee dan terug naar het aanwijzende zo en het vragende hoe.
Het kind als taaluitvinder met associatiefantasie heeft het niet gered.
‘Wat voor’ kan best los in die laatste twee zinnen: ‘Wat voor wil ze ook?’ en ‘Wat voor zijn aan te raden?’ Mooi is het niet, maar ‘welke’ lost dat op.
Weia: begrijp ik dat ‘welke’ voor jou ook de functie van ‘wat voor’ kan krijgen? Is voor jou ‘welke mensen’ hetzelfde als ‘wat voor mensen’? Voor mij is er een duidelijk verschil. Op de vraag ‘Welke mensen moeten we aannemen?’ verwacht ik een antwoord als ‘Jan, Piet en Marie’. Op de vraag ‘Wat voor mensen moeten we aannemen?’ verwacht ik iets in de trant van ‘Mensen die slim en creatief zijn’.