Verwarwoordenboek Vervolg (116)
Door Jan Renkema
In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.
Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.
scheef / schuin
De woorden betekenen hetzelfde, maar er is toch een onderscheid.
scheef afwijkend van verticaal of horizontaal, niet de bedoeling
Deze toren begint op die van Pisa te lijken, hij staat al wat scheef.
schuin afwijkend van verticaal of horizontaal, wel de bedoeling
Ze hebben daar een klimwand die schuin voorover hangt.
De betekenis is gelijk: ‘niet evenwijdig met iets anders’. Maar waarom zeggen we dan niet: hier scheef tegenover, scheefschrift, een scheefmarcheerder of een schuingezakt huis, een schuine kantlijn en een schuine neus? Een aannemelijke verklaring is dat het aspect ‘bedoeling’ een rol speelt. Een schuin dak is zo gebouwd. Maar als het dak scheef staat, is dat een fout. Je kunt iets met verstek schuin afzagen, maar als je iets scheef hebt afgezaagd, was dat niet de bedoeling. Een boekenkast kan scheef staan, maar bij een schuine boekenkast denken je toch eerder aan een bijzonder ontwerp met verspringende boekenplanken.
Een paar probleempjes misschien. We zeggen: Dat geeft scheve ogen. Maar we kunnen ook iemand schuins aankijken (met stuurse blik). Dat kan bedoeld of onbedoeld. En bij een schuine bocht (geen 90 graden) en een scheve bocht (wegdek helt een beetje in richting van de bocht) hoeft het verschil ook geen rol te spelen. Maar bij figuurlijk taalgebruik gaat het onderscheid weer wel op: de zaak loopt scheef, schuinsmarcheerder, schuine moppen.
Toegift: het verschil met krom? Dan gaat het om een ronding. Een scheve schaats (figuurlijk) is een niet-bedoelde afwijking, maar een kromme schaats moet je gewoon laten slijpen.
Een botte schaats laat je volgens mij slijpen. Een kromme schaats laat je recht zetten. Toch?
Volgens mij moet het zijn:
Een botte schaats laat je slijpen, maar een kromme schaats laat je richten.
Iemand schuins aankijken is niet ‘met stuurse blik’, en het kan ook niet onbedoeld zijn (en is dus niet ‘een probleempje’). Schuins slaat op de blikrichting: niet recht vooruit maar naar opzij; dus niet het gezicht naar iemand toewenden maar alleen de blik. Wat die blik uitdrukt, blijkt uit de mimiek of (op schrift) uit de context: het kan argwaan, vermaning, ergernis, afkeuring, spot zijn, maar ook waarschuwing of verstandhouding. Zie ook Van Dale.
Het is trouwens leuk om ‘schuins’ in de DBNL na te gaan. Je ziet de wijze van gebruik in de loop der tijd verschuiven.
Dank voor de aanvulling en de tip!
Graag het paar lijn-streep bespreken. En vlug en snel. Dat laatste is ook een paar, u hoeft het niet rap te doen…Luid en hard.
Deze had ik nog niet. Ik voeg ze toe aan de (lange) reeks wachtende ontwarparen. Dank!
Zou het verwarpaar beschrijven/omschrijven kunnen behandeld worden?
Heerlijk! nog meer ontwarwerk!
Niet altijd is het verschil tussen schuin en scheef te vangen in de toelichting “bedoeld of onbedoeld”. Wat te denken van “de straat schuin oversteken”? Niemand spreekt ooit over “de straat scheef oversteken”.
Als iemand de straat schuin oversteekt, was dat waarschijnlijk ook de bedoeling van de oversteekster/-er. Dus: bedoeld.