Door Wouter van der Land

De kogel is door de kerk. Vorige week besloot de gemeente Landsmeer om te gaan fuseren. CDA-raadslid Eric Knibbe stak zijn voorkeur niet onder stoelen op banken en hield een zelfgemaakt gemeentebord met ‘Waterlandsmeer’ omhoog. Zijn favoriete huwelijkspartner is dus Waterland en hij heeft de nieuwe naam al bedacht. De verantwoordelijke wethouder vond het echter nog te vroeg voor een apachedans en noemde het koeltjes een ‘mooie werktitel’. Maakt de naam een kans?

Hoe komen gemeentenamen tot stand?

De procedure voor een nieuwe gemeentenaam is in het kort als volgt. De gemeenteraden van de fuserende partijen nemen een besluit voor een gezamenlijke voordracht en de rijksoverheid geeft daar een klap op. Maar Nederland zou Nederland niet zijn zonder een commissie die zich ermee bemoeit. De Adviescommissie Aardrijkskundige Namen in Nederland heeft criteria opgesteld waaraan een nieuwe naam zou moeten voldoen. Een van de voorwaarden luidt: ‘Maak geen aaneenrijgende constructienamen (met of zonder streepjes)’. De vraag is dus: is ‘Waterlandsmeer’ een aaneenrijgende constructienaam?

Apokoinou

Het lijkt mij van niet. Voorbeelden van aaneenrijgingen zijn Sittard-Geleen (met streepje) en Boedapest (zonder streepje). Bij Waterlandsmeer is er eerder sprake van een versmelting. De vorm lijkt op die van samengestelde merknamen als Groupon (group + coupon) en Nespresso (Nestlé + espresso). Hier vallen overlappende woordfragmenten samen. Hij lijkt ook op constructies waarbij woorden een overlappende functie hebben. Een voorbeeld uit een buurgemeente is de toeristenslogan ‘I Amsterdam’. In de apothekerskast van de stijlmiddelen heeft dit de Griekse benaming ‘apokoinou-constructie’ gekregen. De literatuur geeft o.a. Middeleeuwse voorbeelden, zoals Hoe haest was daer ghevisschet / Sconincs sone, van jaren was jonc uit het lied van de twee koningskinderen. Ook moderne dichters weten er raad mee. De handboeken (Claes, Van Gorp, Den Boon) geven als voorbeelden: nimmer nog gingen gouden ogen zo ver in het blinkende woud hurken de slapers (Lucebert), Wie niet gereisd heeft niet geleefd (Remco Campert) en Gij breekt mij aan mijn ogen zijn scherven (Hugo Claus).

Bestel de borden maar
Dit zal de beslissers moeten bekoren. De naam heeft niet alleen de allure van een merknaam, maar demonstreert ook een stijlmiddel uit een aantal hoogtepunten van de Nederlandse cultuur. Bovendien is ‘Waterslandsmeer’ een verbeelding van waar het bij een fusie om gaat: het delen van iets gemeenschappelijks met behoud van een stukje identiteit. Met deze argumenten kan ook de Adviescommissie Aardrijkskundige Namen in Nederland geen nee meer zeggen. De borden kunnen alvast besteld worden.

Willie Nelson Mandela

De eerlijkheid gebiedt om te vermelden dat de apokoinou-constructie ook minder verheven toepassingen kent. Een van mijn Leidse huisbazen maande laatbetalers met zinnen als: ‘Ik sla je de tering en tandloos ram ik je.’ Overlappende naamconstructies vind je verder bij Amerikaanse bands uit de B-klasse: Brian Jonestown Massacre, Willie Nelson Mandela, The Dukes of Hazardous Material, Kathleen Turner Overdrive en Lee Harvey Keitel. Ook niet bepaald hoogcultuur is de oude sitcom Beverly Hillbillies. Slechts in een enkel geval slaan dit soort versmeltingsconstructies de plank echt raak. Naar het legendarische kindsterretje Shirley Temple werd ooit een – uiteraard alcoholvrije – cocktail van ginger ale met grenadine vernoemd. Na haar jeugd verruilde zij het witte doek voor de diplomatieke dienst en werd ze ambassadeur voor de Verenigde Staten. Later beklaagde ze zich erover dat ze overal ter wereld niet met champagne maar met een shirley temple ontvangen werd. Aan dit onrecht kwam pas na haar dood een einde met een variant met een gulle scheut wodka: de ‘shirley temple of doom’.

Wanneer de fusie van Landsmeer en Waterland inderdaad doorgaat, zou het met dat drankje beklonken moeten worden.

Ridderkerkrade

De commissie hoeft tot slot niet bang te zijn voor wildgroei van dit soort namen. De kans voor navolging is niet groot. Zelfs als je afstapt van het idee dat fusies plaats moeten vinden tussen buurgemeenten, zijn de mogelijkheden beperkt: naast Harderwijk bij Duurstede, Ridderkerkrade, Bronckhorst aan de Maas, Renswoudenberg en Oosterhouten zul je niet heel veel voorbeelden kunnen bedenken. Met een snelle blik op de kaart vind ik alleen de buurgemeenten Bergen op Zoom en Steenbergen, die zouden kunnen versmelten tot Steenbergen op Zoom.