Door Dirk Geirnaert en Roland de Bonth
Kan een doodeerlijke schilder toch een afzetter zijn en is een tronie alleen iets voor boeven? Welke kleur wordt er bedoeld met smalt en wat is een vispenseel? Naar aanleiding van het Rembrandtjaar 2019 brengt het Instituut voor de Nederlandse Taal (INT) een gelegenheidswoordenboekje uit met schilderstermen uit de 17de eeuw: van aanleggen tot zwaddering, allemaal woorden die Rembrandt ongetwijfeld kende en gebruikte. Rembrandt stierf in 1669, 63 jaar oud. Het leek daarom een aardig idee om de schilder dan ook met een collectie van 63 termen te herdenken, voor elk levensjaar één woordenboeklemma. Maar omdat er bij verschillende van die woorden dikwijls ook nog eens afleidingen en samenstellingen opgenomen werden, telt de totale lijst precies 100 termen.
De bronnen waaruit het materiaal gehaald werd, zijn – naast het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) – voornamelijk schildershandleidingen die in Rembrandts tijd gebruikt werden, zoals het Schilder-boeck van Karel van Mander (1604), Verlichterie-kunde of recht gebruyck der water-verwen van Geerard ter Brugge en Willem Goeree (1670), Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst van Rembrandts leerling Samuel van Hoogstraten (1678) en De groote waereld in’t kleen geschildert van Wilhelmus Beurs (1692). Alle geraadpleegde bronnen staan meestal ook in detail beschreven in de WNT-bronnenlijst, te vinden in de INT-woordenboekenapplicatie.
Het woordenboekje kan van nut zijn voor wie zich beroepshalve bezighoudt met schilderstermen, maar het is zeker ook bedoeld voor iedereen met belangstelling voor de schilderkunst uit de Gouden Eeuw. De lijst verschilt enigszins van de andere nummers in de reeks met gelegenheidswoordenboekjes van het INT. Zo zijn bij elke geselecteerde term een of twee citaten opgenomen uit het WNT of rechtstreeks uit de 17de-eeuwse bronnen, om zo het gebruik te illustreren van woorden die nu dikwijls onbekend zijn. Ook is er, waar het kon, een afbeelding opgenomen van schilderijen en personen die in de citaten genoemd worden. Alles natuurlijk ter stimulering van het scroll- en leesplezier bij het doornemen van deze Woorden voor Rembrandt.
Heel aardig. Maar wat is de definitie van een boek? In ieder geval is het woordenboekje niet ergens gedrukt te koop, maar staat het dus direct online bij het INT. Het is een klein verklarend woordenlijstje met illustraties dat ook als pdf is te lezen. Gratis en voor niets.