Door Siemon Reker

Goede vrijdag, lezer!

Woensdag opende Kees van der Staaij (SGP) zijn bijdrage aan het corona-debat klassiek: “Voorzitter. “Wir setzen uns mit Tränen nieder.” Dat zijn de woorden — u herkent het — van het slotkoraal van de Matthäuspassion. Het lijden en sterven van Jezus Christus wordt muzikaal vertolkt door Johann Sebastian Bach; verdriet, angst en lijden indrukwekkend vertolkt, en juist zo toepasselijk in deze tijd van verdriet en rouw. (…)” Grappig gebruik van vertolken, alsof Johann Sebastian voor onze oren zijn eigen compositie en solo uitvoert.

Verdriet, angst en lijden? Maar waar slaat dan in dat slotkoraal de tekst op dat de overledene in zijn veilige graf een rustige plek heeft en dat de grafsteen een aangenaam hoofdkussen voor diens ziel is?

In plaats van aandacht voor Goede Vrijdag de focus even op het woord boerenverstand dat in de Tweede Kamer ook als GBV kan langskomen, Gezond Boerenverstand*). Nogmaals Kees van der Staaij volgens de ongecorrigeerde Handelingen van 08.04.2020: “De minister-president benadrukt het vaak: we varen op het kompas van deskundigen. De werkelijkheid is evenwel, zoals steeds weer blijkt, weerbarstiger dan rekenkundige modellen. De verwachting voor het aantal ziekenhuisopnames moest bijvoorbeeld flink worden bijgesteld. Ik moedig het kabinet aan om bij alle ingewikkelde berekeningen steeds ook het gezonde boerenverstand te blijven gebruiken, het zekere voor het onzekere te nemen.” En even later dezelfde spreker net zo uitdrukkelijk: “Gezond boerenverstand zei het al voordat de modellen het nodig vonden: we moeten meer testen.”
Hier wordt het verstand van boeren dat Van Dale omschrijft als ‘gezond, nuchter’ geplaatst tegenover wat de deskundigen naar voren brengen. Suggestie: de theoretici leggen het af tegen iemand die zonder kennis of ervaring maar wel slim (boerenslim, singuliere gaven wellicht?) vanaf een afstandje observeert. Was Van der Staaijs bijdrage een pleidooi om Jaap van Dissel c.s. een stukje aan de kant te schuiven getuige dat woord boerenverstand?

Is boerenverstand een SGP-woord? Roelof Bisschop vorig jaar: “Wat mij betreft, mis ik in de beschouwingen rondom de toekomst van de Europese Unie nog vaak het gewone, gezonde boerenverstand.” En zijn fractiegenoot Chris Stoffer: “(…) je moet het over het algemeen met gezond boerenverstand doen.” De SGP gebruikt het bovengemiddeld maar niet bij uitsluiting, ChristenUnie, CDA rekenen het hoorbaar bij hun vocabulaire, de PvdD en de PvdA en de PVV. William Moorlag (PvdA) introduceerde de geografische variant Gronings boerenverstand, de PVV deed zelfs een bescheiden claim via Roy van Aalst: “De PVV is kennelijk nog de enige partij met een beetje gezond boerenverstand.” En verwees André Bosman (VVD) naar zichzelf als “vlieger” die zoveel jaar geleden al iets had beweerd om vervolgens te concluderen: “Met een beetje boerenverstand kun je ver komen.”

Na de SGP is het CDA goede tweede in het hedendaagse boerenverstand-klassement, hoe eventueel ook nader gepreciseerd via gewoon, gezond, simpel, nuchter of welk bijvoeglijk naamwoord ook. Jaco Geurts stelde via een interruptie in het vorige kalenderjaar een vraag over energievergelijkingssites toen Thierry Baudet (FvD) het woord voerde. Baudet begreep niet wat Geurts hem vroeg, waarop deze zei “Kijk, dat krijg je als een boer gewoon een hele simpele vraag stelt met zijn boerenverstand.” Toen het misverstand niet opgehelderd werd, concludeerde Baudet: “Volgens mij stel ik me welwillend op en probeer ik in ieder geval te snappen wat u in al uw beperkingen probeert te vragen.” Geurts concludeerde: “Ik vind dit echt van een stuitende arrogantie, voorzitter.”
Overigens: ook FvD gebruikte boerenverstand en wel via Theo Hiddema: “Ik wil met mijn simpele boerenverstand kunnen begrijpen hoe (…)”.

Boerenverstand-met-ingebouwde-kritiek-op-theorie is in opmars in de Tweede Kamer. Klaas Dijkhoff (VVD) gebruikte het in het corona-debat deze week in verband met de problematiek rond de schaarste aan beschermingsmiddelen voor de zorg. Ook hij ging enigszins op afstand via de woorden “maar mijn boerenverstand zegt ook dat (…)”. Zelfs minister De Jonge (VWS, CDA) leek op die lijn te zitten. Eerder dit jaar zei hij tegen de Kamer: “Met de boerenverstandlogica weet je precies wat je wilt, maar in de techniek is het soms nog echt zoeken hoe je dat op een goede, verantwoorde manier doet.” Dat is diezelfde tegenstelling tussen praktijk en theorie, maar nu valt de beslissing uit naar de laatste kant – ja, het kabinet vaart op het kompas van de deskundigen.

Boerenslimheid “aangeboren, ongeraffineerde slimheid (zoals die wel aan boeren wordt toegeschreven)” (Van Dale) is een verwant begrip dat de laatste jaren veel minder dan boerenverstand in de parlementaire taal gebezigd wordt. Ik vind alleen Helma Lodders (VVD): “Nederland is een klein land en boeren moeten op een relatief beperkte ruimte hun bedrijf runnen. Daar is boerenslimheid voor nodig. Ondanks de regelmatige tegenwind en de lastige uitdagingen slaagt de sector erin om belangrijke veranderslagen te maken.” (2019)
Ook boerenbedrog (“zeer doorzichtig bedrog” aldus Van Dale) is tegenwoordig minder frequent (eenmaal in 2020, tweemaal in 2019 maar telkens door de PvdD).

Boerenverstand wordt het meest door de SGP gebruikt, boerenbedrog door de PvdD – dat is niet een verbazingwekkend overkomende tegenstelling die de taal in de Handelingen onthult.

*) Minister Halbe Zijlstra (Buitenlandse Zaken) in 2017 “Ik ben zelf wel van de afdeling GBV, gezond boerenverstand.”

Dit stuk verscheen eerder op het weblog van Siemon Reker