• Door naar de hoofd inhoud
  • Skip to secondary menu
  • Spring naar de eerste sidebar
  • Spring naar de voettekst
Neerlandistiek. Online tijdschrift voor taal- en letterkunde

Neerlandistiek

Online tijdschrift voor taal- en letterkundig onderzoek

  • Over Neerlandistiek
  • Contact
  • Homepage
  • Categorie
    • Neerlandistiek voor de klas
    • Vertelcultuur
    • Naamkunde
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Archief
    • 10 jaar taalcanon
    • 100 jaar Willem Frederik Hermans
  • Jong Neerlandistiek
  • Frisistyk
  • Mondiaal

Zum [r]-Laut im Saterfriesischen

1 februari 2021 door Henk Wolf Reageer

Von Henk Wolf

Obwohl Saterfriesisch dem niederländischen (West)Friesisch in manchen Hinsichten stark ähnelt, offenbart es dem westfriesischkundigen Sprachenliebhaber auch ständig wundervolle ‘exotische’ Eigenschaften. Eine davon ist der saterfriesische Umgang mit dem R-Laut.

Rechtschreibung

Wie im Westfriesischen ist im Saterfriesischen die vorherrschende Variante des R-Lauts das Zungenspitzen-R. Auch wie im Westfriesischen wurde dieses R im Silbenauslaut unmittelbar vor den alveolaren (‘Zahn-‘)Konsonanten /s/, /z/, /t/, /d/ gestrichen. Die westfriesische Rechtschreibung richtet sich hier nach dem etymologischen Prinzip: das längst verschwundene [r] wird konsequent geschrieben, wie folgende Wortbeispiele zeigen:

  • oars [oəs] ‘anders’
  • ferzen [fɛ:zn̥] ‘gefroren’
  • koart [kwɑt] ‘kurz’
  • wurd [vYt] ‘Wort’

Für diese etymologische Schreibweise spricht einiges, wohl an erster Stelle, dass die Worterkennung durch die verwandten Wortformen in den Kultursprachen Niederländisch und Deutsch erleichtert wird. Die saterfriesisischen Autoren gehen hier anders vor: vor /s/ und /z/ wird in der Regel etymologisch buchstabiert, vor /t/ und /d/ ist die Aussprache entscheidend:

  • uurs [uəs] ‘anders’
  • fäärzen [fɛ:zn̥] ‘gefroren’
  • kut [kut] ‘kurz’
  • Woud [vout] ‘Wort’

Das [r] wird zum [d]

Viel interessanter ist, dass das [r] im Silbenauslaut sich vor einem [n] zum alveolaren Plosiv entwickelt hat. Im westfriesischen tritt [r]-Synkope vor allen alveolaren Konsonanten auf. Diese unterschiedlichen Entwicklungen ergeben unter anderem folgende Unterschiede:

Saterfriesisch:            Westfriesisch:            Deutsch:

  • bäiden [bejdn̥]            bern [bɛ:n]                 ‘Kind’
  • ietenst [i.tn̥st]             earnst [jɛ̃:st]               ‘Ernst’

Das [r] wird zum [g]

Die beiden friesischen Varianten haben die altfriesische Brechung größtenteils erhalten. Dieser Wandel hat steigende Lautreihen wie [jo], [jɑ] und [ju] ergeben. Im Westfriesischen hat sich vor solgenden Brechungslauten das [r] im Anlaut erhalten, während das Saterfriesische es durch [g] (oder bei manchen Sprechern durch [ɣ]) ersetzt hat:

Saterfriesisch:            Westfriesisch:            Deutsch:

  • gjucht [gjʊχt]             rjocht [rjoχt]               ‘recht’
  • gjome [gjo:mə]                                              ‘Riemen’

Das [r] wird gestrichen

Während der komplexe Silbenanlaut [trj] im Westfriesischen relativ häufig vorkommt, wurde dieser im Saterfriesischen tjoo ‘drei’ größtenteils zu [tj] vereinfacht, indem das [r] gestrichen wurde. Andere Wörter mit dieser Anlautreihe habe ich nicht finden können. Auch in anderen komplexen Anlautreihen kann das [r] verschwinden.

Saterfriesisch:            Westfriesisch:            Deutsch:

  • tjoo [tjo:]                    trije [trɛjə]                  ‘drei’
  • gjouwel [gjouwl̥].     grouwel [grouwl̥].     ‘Ekel’

Ein neues [r] entsteht aus [əd]

Interessant ist auch, dass nicht nur alte [r]-Laute durch [d]-Laute ersetzt wurden, sondern, dass sich auch eine Veränderug in die Gegenrichtung durchgesetzt hat. Dies ist mir bei den Demonstrativpronomen für jene aufgefallen. Diese haben sich aus den bestimmten Artikeln entwickelt, denen das Präfix ke- angehängt wurde:

  • krie [kri.] < kedie < ke + die ‘jener’
  • krän [krɛn] < kedän < ke + dän ‘jenen’
  • kru [kru.] < keju < ke + ju ‘jene’ (weiblich)
  • krät [krɛt] < kedät < ke + dät ‘jenes’

Eerder verschenen op het blog van Henk Wolf.

Delen:

  • Klik om af te drukken (Opent in een nieuw venster) Print
  • Klik om dit te e-mailen naar een vriend (Opent in een nieuw venster) E-mail
  • Klik om te delen op Facebook (Opent in een nieuw venster) Facebook
  • Klik om te delen op WhatsApp (Opent in een nieuw venster) WhatsApp
  • Klik om te delen op Telegram (Opent in een nieuw venster) Telegram
  • Klik om op LinkedIn te delen (Opent in een nieuw venster) LinkedIn

Vind ik leuk:

Vind-ik-leuk Aan het laden...

Gerelateerd

Categorie: Artikel Tags: fonologie, Fries, taalgeschiedenis

Lees Interacties

Laat een reactie achterReactie annuleren

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.

Primaire Sidebar

Gedicht van de dag

Sara Mychkine • Mijn moeder droomde niet

De tranen van mijn moeder zou iedereen moeten huilen, dushi,
de tranen van de wanhoop, de hikkende revolte die werd
verzwegen.

➔ Lees meer

Bekijk alle gedichten

  • Facebook
  • YouTube

Chris van Geel

EIKJE

De kou heeft hem verschroeid, maar hij,
ontplooid, bleef aan de zomer trouw,
open en strak,

een eikje dat zijn blad behield,
bruin en verdord, maar eetbaar bruin
en leefbaar dor.

Bron: Het Zinrijk, 1971

➔ Bekijk hier alle citaten

Agenda

7 maart 2026: Themadag Standaardnederlands

7 maart 2026: Themadag Standaardnederlands

1 februari 2026

➔ Lees meer
11 maart 2026: ‘Tussen oorlog en cultuur. Ede, 1600-1800’ 

11 maart 2026: ‘Tussen oorlog en cultuur. Ede, 1600-1800’ 

31 januari 2026

➔ Lees meer
23 febrewaris 2026: Nordfriesland in Kiel III: Wissenschaftliche Perspektiven auf eine vielfältige Region

23 febrewaris 2026: Nordfriesland in Kiel III: Wissenschaftliche Perspektiven auf eine vielfältige Region

31 januari 2026

➔ Lees meer
➔ Bekijk alle agendapunten

Neerlandici vandaag

geboortedag
1929 Rudy Cornets de Groot
➔ Neerlandicikalender

Media

Feitenvrij: wat is de macht van de pen?

Feitenvrij: wat is de macht van de pen?

2 februari 2026 Door Redactie Neerlandistiek Reageer

➔ Lees meer
Waar komen spreekwoorden vandaan?

Waar komen spreekwoorden vandaan?

1 februari 2026 Door Redactie Neerlandistiek Reageer

➔ Lees meer
Maud Vanhauwaert en Nina Geerdink over Johanna Hobius

Maud Vanhauwaert en Nina Geerdink over Johanna Hobius

31 januari 2026 Door Fleur Speet Reageer

➔ Lees meer
➔ Bekijk alle video’s en podcasts

Footer

Elektronisch tijdschrift voor de Nederlandse taal en cultuur sinds 1992.

ISSN 0929-6514
Bijdragen zijn welkom op
redactie@neerlandistiek.nl
  • Homepage
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Over Neerlandistiek
  • De archieven
  • Contact
  • Facebook
  • YouTube

Inschrijven voor de Dagpost

Controleer je inbox of spammap om je abonnement te bevestigen.

Copyright © 2026 · Magazine Pro on Genesis Framework · WordPress · Log in

  • Homepage
  • Categorie
    • Voor de klas
    • Vertelcultuur
    • Naamkunde
  • Archief
    • 10 jaar taalcanon
    • 100 jaar Willem Frederik Hermans
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Jong Neerlandistiek
  • Frisistyk
  • Mondiaal Neerlandistiek
  • Over Neerlandistiek
  • Contact
 

Reacties laden....
 

    %d