‘Taalsmeedsels’, bewust gecreëerde woorden: blending, portmanteau, samentrekking (11)
Tijd voor een mop, sommige houden verband met deze portmanteau-sector. “How do elephants talk to each other?” By ‘elephone. Eerlijk geplukt van een Langenscheidts-kalender.
Wat is hier de talige achtergrond van de grap? Het lijkt hetzelfde procédé als in de filmwereld het gebruik van de naam Ollywood (zie aflevering 10) als dat het in Duitsland leidde tot het ook komische (maar serieuzere) woord Ostalgie. Inwoners van Oost-Duitsland konden bij de Val van de Muur in 1989 opgelucht ademhalen, maar er waren er die later met weemoed terugkeken naar die gute alte Zeit. Nostalgie in Ost is samen te smeden tot Ostalgie, maar hoe moeten we het precies betitelen wanneer Nostalgie de eerste letter verliest? Dan is er toch geen sprake van samenvoegend smeden maar van vijlen van taal? Zouden we daar een nieuwe notatie voor kunnen ontwerpen waarbij we bijvoorbeeld de weglating aangeven via haakjes? Ostalgie zou dan type (A)*ab zijn.
Dat bevredigt me niet. Wat nu, wanneer we verlangend terug zouden kijken naar de vroegere PTT die de brievenbestellers 6 dagen per week liet bezorgen en op de meeste dagen ook nog tweemaal. Dat waren nog eens tijden, kunnen we (verzin ik) postalgisch beweren! Hier is op dezelfde manier iets geconstrueerd op basis van post en nostalgisch: Aa*b is het type, zij het nu gewoner, zonder iets met haakjes. Let wel, het woord dat iemand smeedt moet wel nieuw zijn. Als ik mopperend een voorstel doe, kan ik die actie niet meer opperen noemen (mopperen minus m).
In dit blog ging het vaker*) over iets waar ik in 1983 een artikel over schreef: woorden ógen bij ons wel te kunnen beginnen met een klinker, maar als we de fonetiek volgen moet vóor de begin-klinker nog een klikje genoteerd worden – de glottisslag, duidelijker of minder nadrukkelijk gearticuleerd. Benadrukte voorbeelden horen? Luister naar premier Rutte als hij op corona-persconferenties iets voorleest. Daar gebruikte hij voorovergebogen, lezend van papier veel meer accenten dan normaal en woorden met zo’n glottisslag zette hij ‘op die manier ‘echt hoorbaar ‘aan!
Nu is Ostalgie geen probleem meer, want het is op te vatten als ‘Ostalgie, inclusief de fonetisch verantwoorde beginklank. Nu blijkt ‘ostalgie van hetzelfde type als postalgie: Aa*b. Ollywood: zelfde laken een pak.
*) Vaker hier over dat keelklikje: lees over de opgebruimde conducteur of over willemijn hoebert.
We varen vrachtschipperend verder.
Veel van dit soort woordspelingen zijn ontstaan door het gespelde woord te bewerken. Zoek je bijv. op ‘raadworst’ dan kom je (natuurlijk!) uit op een Twitterreeks van Wim Daniëls, waar hij de eerste letter van samenstellingen weghaalt en kijkt of het resterende deel een geloofwaardig neologisme oplevert (ook ‘latergoud’ uit ‘klatergoud’). De notatie met glottisslag is daarvoor niet verhelderend en die weglatingshaakjes zijn dat juist wel.