Zo’n werkwoord dat feitelijk de uitgang van het actuele ABN heeft bereikt

Raar werkwoord tegenwoordig, dat vermogen. In feite gebruiken we momenteel alleen de tegenwoordige tijd, net niet uitsluitend maar vrijwel alleen in de eerste persoon enkelvoud (ik) en dan ook nog bij uitstek in een vaste ontkennende combinatie. En dit alles steeds minder vaak dan voorheen. Ja, vermogen is een werkwoord dat feitelijk met de uitcheckprocedure van het Nederlands bezig is. Bye bye!

Eigenlijk moeten we twee varianten onderscheiden,- laat ik direct wat afdingen op de eerste regels. De ene van de twee vrouwelijke verkenners die het pad naar Rutte-IV effenden, mevrouw Jorritsma, zei in de Tweede Kamer: “De Kamer bepaalt natuurlijk zelf wat een verkenner vermag te doen en wat niet.” Dit is de ene variant van vermogen, die we de juridische kunnen noemen of misschien beter de juridisch-mogelijke die vermag gebruikt in de derde persoon enkelvoud. (Minister Hoekstra heeft het begin 2022 geregeld over wat Nederland vermag inzake de sancties in verband met Oekraïne en in de verleden tijd zelfs “over wat Sparta nou allemaal vermocht een paar duizend jaar geleden”.)

De andere is lange tijd niet in de Handelingen verschenen, – terug naar 2018. Toen zei Vera Bergkamp (D66) in haar rol als Kamerlid-medewetgeefster: “Dat zeg ik ook in de richting van de heer Bisschop, die een vraag stelde over polyamoreuze relaties, want het verband tussen zijn vraag en het voorliggende wetsvoorstel vermag ik niet te zien.” Dat is de persoonlijk-onmogelijke: dit vermag in de eerste persoon enkelvoud wordt altijd gecombineerd met een ontkenning. Bovendien gaat dit persoonlijke tegenwoordig bij uitstek vergezeld van het werkwoord (in)zien of betekenisvariant zoals begrijpen. (Snappen uiteraard niet, want dat is te gewoon in combinatie met niet vermogen.)

Dat is het resultaat van een slijtageproces van de afgelopen tientallen jaren. Wat nu niet meer zou kunnen, kon bijvoorbeeld vroeg in de jaren ‘50 van de vorige eeuw nog wel:

• ik vermag mij toch niet aan den indruk te onttrekken, dat (…)
• Hoe de uiteindelijke oplossing voor dit probleem zal zijn, vermag ik nog niet te voorspellen.
• (…) dat ik de conclusie van de heer Bruins Slot, dat Europese integratie de voorwaarde is voor een goede Atlantische samenwerking, niet vermag te delen.
• De geestelijke en morele schade daarvan is groter dan ik in woorden vermag uit te drukken.
• Ik vermag daarop, om redenen, welke — naar ik aanneem — de Kamer zal willen billijken, thans en te dezer plaatse niet nader in te gaan.

Of neem andere voorbeelden, eveneens daterend van het jaar 1950 en 1951:

• Dit vermag echter niet af te doen aan het feit, dat (…)
• Slechts het geoefende oog van de insider vermag in vele gevallen nog de draad niet kwijt te raken.
• (…) vermag hij thans deze hoop niet te koesteren en moet hij het doen van het voorstel betreuren.

Hoe anders moet dat Nederlands destijds geklonken hebben.

Dit stuk verscheen eerder op het blog van Siemon Reker.