Van Dale bevat de volgende reeks aan opnoemers met als rechterdeel –vriendelijk: aandeelhoudersvriendelijk, allergievriendelijk, arbeidersvriendelijk, arbeidsvriendelijk, auteursvriendelijk, autismevriendelijk, autovriendelijk, babyvriendelijk, bedrijfsvriendelijk, belastingvriendelijk, beleggersvriendelijk, bezoekersvriendelijk, bijenvriendelijk, bijvriendelijk, boervriendelijk, cholesterolvriendelijk, cliëntvriendelijk, computervriendelijk, consumentvriendelijk, cultuurvriendelijk, dementievriendelijk, diervriendelijk, dolfijnvriendelijk, drugsvriendelijk, ecovriendelijk, energievriendelijk, familievriendelijk, fietsvriendelijk, gastvriendelijk, gebruikersvriendelijk, gebruiksvriendelijk, gendervriendelijk, gezinsvriendelijk, hamstervriendelijk, holebivriendelijk, homovriendelijk, horecavriendelijk, huidvriendelijk, industrievriendelijk, insectenvriendelijk, internetvriendelijk, investeerdersvriendelijk, investeringsvriendelijk, islamvriendelijk, jeugdvriendelijk, katvriendelijk, kiezersvriendelijk, kindvriendelijk, kipvriendelijk, klantvriendelijk, klimaatvriendelijk, konijnvriendelijk, landschapsvriendelijk, leeftijdsvriendelijk, levervriendelijk, lezersvriendelijk, lichaamsvriendelijk, lijnvriendelijk, maagvriendelijk, manvriendelijk, marktvriendelijk, mensvriendelijk, milieuvriendelijk, moslimvriendelijk, motorvriendelijk, natuurvriendelijk, omgevingsvriendelijk, ondernemersvriendelijk, ondernemingsvriendelijk, ontwikkelingsvriendelijk, oorvriendelijk, ouderenvriendelijk, oudervriendelijk, paardvriendelijk, passagiersvriendelijk, patiëntvriendelijk, personeelsvriendelijk, persvriendelijk, peutervriendelijk, planeetvriendelijk, plantvriendelijk, publieksvriendelijk, radiovriendelijk, regeringsvriendelijk, reizigersvriendelijk, robotvriendelijk, rokersvriendelijk, rolstoelvriendelijk, rookvriendelijk, rugvriendelijk, ruitervriendelijk, seniorenvriendelijk, sportvriendelijk, staatsvriendelijk, stadsvriendelijk, studentvriendelijk, tandvriendelijk, toeristvriendelijk, vakbondsvriendelijk, verkeersvriendelijk, visvriendelijk, vleermuisvriendelijk, vlindervriendelijk, voetgangersvriendelijk, voetvriendelijk, vogelvriendelijk, volksvriendelijk, vrachtwagenvriendelijk, vrouwvriendelijk, wapenvriendelijk, welzijnsvriendelijk, werknemersvriendelijk, winkelvriendelijk, zakenvriendelijk, zorgvriendelijk

Tientallen en tientallen voorbeelden geeft het grote woordenboek momenteel, alfabetisch geordend. (Inclusief verrassingen als konijnvriendelijk.) Maar pas in de elfde druk van 1984 nam Hans Heestermans dat rechterlid in Van Dale op, “thans produktief als suffix in o.a. kind-, milieu-, vrouwvriendelijk, waarvan het eerste lid meestal een onderdrukte of verwaarloosde categorie uitdrukt om aan te geven dat men wil meewerken aan de opheffing van die onderdrukking of verwaarlozing. Vgl. II –vijandig.” In de twaalfde editie (1992) is de omschrijving verkort tot “de emancipatie, ontwikkeling, welvaart van het in het eerste lid genoemde genegen of bevorderend”. Momenteel is de tekst vrijwel daaraan gelijk: “bevorderlijk voor de toestand, emancipatie, ontwikkeling, welvaart e.d., rekening houdend met de of het in het eerste lid genoemde”.

Is het een suffix zoals Heestermans in 1984 vaststelde? Zonder twijfel, want vriendelijk betekent in geïsoleerd gebruik niet hetzelfde (‘aardig, innemend’) en is in de regel uitsluitend gericht tot medemensen. Voorheen misschien wel het gebruikelijkste gebruik: iemand vriendelijk groeten. Met vriendelijke gebaren komt men de hele wereld door.

Er is dus een net wat specifiekere betekenis uitgedrukt in een woord als milieuvriendelijk, waar van gedag zeggen geen sprake is. Milieuvriendelijk is ‘met specifieke aandacht voor (aspecten van) het milieu’.

Als ik het goed zie, is milieuvriendelijk het eerste gebruik van een woord met dit nieuwe suffix-in-wording, in een chronologische ordening zou Van Dale het vooraan moeten hebben gepositioneerd. Het is in de verslagen van de Eerste Kamer een jaar of tien vóor Heestermans in het woordenboek opgetekend. Senator Doeke Eisma (D66) zei in 1974: “Ook het voorstel van het Verbond van Nederlandse Ondernemingen aan de Regering om milieuvriendelijke en grondstoffen- en energiebesparende investeringen te subsidiëren, lijkt te passen in dit beleid.” Moderne benadering, moderne taal.

Dat achtervoegsel –vriendelijk is iets om even bij stil te staan.

Dit stukje verscheen eerder op het blog van Siemon Reker