Het begon met onderstaande ansichtkaart uit de jaren ’60. Met daarop de kerk en een huis in Uitwijk bij Woudrichem. Met als onderschrift: “Den Hepsel”.

Onze nieuwsgierigheid was gewekt. “Den Hepsel”? Waar kwam dat woord vandaan en waarom heette dit gebouw zo? Hieronder volgt een verslag van een zoektocht met vallen en uiteindelijk een antwoord vinden.

Zoeken in standaardwerken

In de etymologiebank was het woord hepsel als zodanig niet te vinden. Wel vonden we het verwante woord haspel: ‘werktuig om garen, touw, snoer e.d. af te winden’. Ook komt haspel als geografische naam voor in de Etymologiebank; volgens G. van Berkel & K. Samplonius (2018), Nederlandse plaatsnamen verklaard:

Haspel (Utrechtse Heuvelrug, U)
1844 HASPEL (DE)¹, 1851 den Haspel², 1839-1859 de Haspel³; Naar de op een haspel lijkende knikken die het water de Grift hier maakt.
Lit. ¹Van der Aa 5 208, ²Van der Aa 13 1206, ³GHAN 1 74.

De Haspel (Westerkwartier, Gr)
Water: 1877 de Haspelwijk¹, 1899 Haspel (De)²; Gelegen aan de Haspelwijk, een → wijk² ‘voor turfafvoer gegraven zijkanaal’ die qua vorm lijkt op een haspel ‘werktuig om garen af te winden’.
Lit. ¹Witkamp 1438, ²Pott 126.

In het Woordenboek der Nederlandsche Taal vonden wij haspel gelijkgesteld aan hespel. Kort gezegd, een ronde schijf waarop garen op- of afgedraaid kon worden.

Zoeken in de breedte

Omdat wij het eigenlijk wat vergezocht vonden dat een huis genoemd zou worden naar een stuk gereedschap, hebben wij eerst gezocht naar vermeldingen van het woord hepsel in oude documenten. Google Books leek resultaten op te leveren. Evenwel, ter leringe, het bleek dat Google Books onder meer de gotische letter k aanzag voor een h en y voor een p, zodat wij op het verkeerde been werden gezet.

In de kranten van Delpher van begin vorige eeuw hadden wij meer succes. We vonden een andere “Den Hespel” of “Den Hepsel” (beide schrijfwijzen komen voor) bij Dongen.

Navraag

Omdat wij nog niet zeker wisten of onze Hepsels in Dongen en Uitwijk wel zeker verwant waren en zeker van doen hadden met het woord haspel uit de standaardwerken, besloten wij navraag te doen. Men zou denken dat senioren in Uitwijk nog wisten waar “Den Hepsel” voor zou staan. Helaas troffen wij geen kenners van de naam.

In Dongen wist de uitbater van de horecazaak “Den Hespel” wel te vertellen waar de naam vandaan kwam. Die had te maken met de lange, smalle bocht in de weg.

Kaarten op tafel

We besloten de topografische gegevens van beide locaties grondig te gaan bekijken.

(Bron: www stadsindex.nl)

Men ziet een weg rondom de kerk en de huizen bij de kerk lopen. Bij de huizen aan de Smidsstraat (nr. 1 en 3, en alleen daar) maakt de weg een bocht en liggen de huizen min of meer in de lepel van een pollepel.

In Dongen is er zelfs een Hespelpad, waar de horecagelegenheid ligt.

(Bron: www.viaMichelin.nl)

Ook hier zien we dat de Hespel (de locatie naast het Hespelpad) min of meer in de lepel van de pollepel ligt.

Men kan het ook anders zien. Met enige fantasie wordt de weg bij de betreffende locaties min of meer opgerold. Op de haspel gedraaid, net als wol op de haspel van het weefgetouw gedraaid wordt. Net zoals de Utrechtse en Groningse wateren, hierboven genoemd, een knik maken waardoor het lijkt alsof er een haspel in het spel is, zo knikt hier de weg zodanig dat men kan zeggen dat er een haspel aan het werk is.

Slot

Voor ons lijkt het anno 2022 erg ver gezocht, voor de mensen begin vorige eeuw was het blijkbaar veel vanzelfsprekender om een onderdeel van een apparaat te zien in een knik van de weg. Met enige fantasie ziet men de weg bij de betreffende hepsels als het ware opgewonden worden op een haspel.

Toegift

In Uitwijk woonden vele mensen met de achternaam Colijn. Ook de familie van de minister-president uit de jaren ’30 kwam er vandaan. Ter onderscheiding van andere Colijns noemden bewoners van “Den Hespel” zich (bij wijze van informele achternaam) “Colijn van den Hespel”.