Met behulp van de Ausnahmslosigkeit der Lautgesetze (gezondheid!) Terwijl in het Parijs van de late negentiende eeuw de vroeggestorven dichters elkaar onder vuur namen, gebeurde er in Leipzig, in het kille oosten van het Duitse Keizerrijk, iets wat minstens zo interessant is. Daar verzamelde zich een aantal taalkundigen die zichzelf de Junggrammatiker noemden. … [Lees meer...] overEtymologica: Snelcursus leenwoorden ontmaskeren
Etymologica
Etymologica: Waarom granaten naar granaatappels vernoemd zijn
Verplichte biologie voor taalkundigen? Ik ben behoorlijk van de natuur vervreemd. Ik kan een wilg van een berk onderscheiden en, iets ingewikkelder, een kauw van een kraai – en daar houdt het ook wel op. Ik woon in Amsterdam-Oost, vlak bij de Dapperstraat van J.C. Bloem en onderschrijf zijn adagium: ‘Wat is natuur nog in dit land? (...) Geef mij de grauwe, stedelijke … [Lees meer...] overEtymologica: Waarom granaten naar granaatappels vernoemd zijn
Etymologica: Het Eijersant en de Eijerplaat
In de 17e eeuw begon het huidige Biesboschgebied vanuit het noorden weer boven water te komen. Het begon met zandplaten die steeds verder opslibden en uiteindelijk waard werden. Kaarten uit de 17e eeuw laten het proces goed zien. Op recente kaarten is een tweetal Eijerwaarden te zien, te weten de Kleine Eijerwaard en de “gewone” Eijerwaard. In de 17e eeuw waren er meer … [Lees meer...] overEtymologica: Het Eijersant en de Eijerplaat
Etymologica: de donderpad
Waarom, vroeg iemand me, heet een bepaalde vissensoort donderpad? “Er is nergens iets te vinden over de herkomst van de naam. Heten de vissen wellicht zo omdat ze er ‘duivels’ uitzien?” Een leuke vraag! Ik zal alvast verklappen dat de naam waarschijnlijk inderdaad verwijst naar het uiterlijk, maar die verwijzing is indirect en zeker niet vanwege een woeste of duivelse aanblik. … [Lees meer...] overEtymologica: de donderpad
Etymologica: De groene gavers in het Vlaamse landschap
Ettelijke namen van oorden en wateren in Vlaanderen bewaren het woord gaver, dat zoveel betekent als ‘weide die tijdelijk onderloopt’, naar gangbare mening voorheen ‘moeras’. Een vorsing naar de herkomst onthult mogelijke evenknieën in de Friese landen. Een veelvoud Gavers zijn of waren in een groot deel van Oost-, West- en Frans-Vlaanderen te vinden. De bekendste … [Lees meer...] overEtymologica: De groene gavers in het Vlaamse landschap
Etymologica: De oordnamen Ark, Ork en Urk
Tot het de punt van een polder werd was Urk ruim duizend jaar deel van een eiland dat tevoren door veen met het vasteland verbonden was. De naam Urk stamt uit die oudste tijd en heeft verwanten elders. We gaan op zoek naar hun oorsprong en betekenis. Bewogenheid De vroegste vermelding die we van Urk in de overlevering hebben is uit het jaar 966, … [Lees meer...] overEtymologica: De oordnamen Ark, Ork en Urk
Etymologica: Nylon
Nylon is een begrip uit de scheikunde. Het woord werd naar alle waarschijnlijkheid ook bedacht door een scheikundige. Het is een taaie, elastische en synthetische vezelstof, gebruikt in textiel en kunststoffen en bestand tegen o.a. hoge temperaturen. Men gebruikt de term ook voor een kous van deze stof. We hebben hier te maken met een soortnaam die door de firma Du Pont in … [Lees meer...] overEtymologica: Nylon
Etymologica: Een god der Saksen
Bewaard in enkele middeleeuwse handschriften is de herinnering aan een god die lang geleden door de Saksen vereerd werd, als Sahsnôt op het vasteland en Seaxnéat op het eiland west van ons. We zoeken uit wat zijn naam betekent en wie hij werkelijk is. De baren tartend In de vijfde eeuw van onze jaartelling varen er Germanen in groten getale—mannen, vrouwen, kinderen—weg … [Lees meer...] overEtymologica: Een god der Saksen
Etymologica: Driesen Hennip, Spits en Hennip, Hennipje, Happenhennip en Bovenhennip
Hennep, of hennip, zoals ze in de Biesbosch zeggen. In de Biesbosch kom je diverse toponiemen met Hennip tegen. Behalve de in de titel genoemde plekken ook nog een Ruwen Hennip. Waarom die Hennip-toponiemen? In topotijdreis, kaarten van 1925, zijn ze te vinden. De eerste gedachten zullen gaan naar hasjtelers die ergens in de wildernis van de Biesbosch een plantage met … [Lees meer...] overEtymologica: Driesen Hennip, Spits en Hennip, Hennipje, Happenhennip en Bovenhennip
Etymologica: Wat het woord ‘zwager’ ons leert over het patriarchaat
Met bijrollen voor Martin Paap en de Epstein files In februari 2007 verwierf Rotterdammer Martin Paap (1959-2018) nationale internetbekendheid door een verslaggever van het Algemeen Dagblad deelgenoot te maken van zijn ervaring met ‘zes Marokkaanse jongens, toevallig, maakt me geen fuck uit, al zijn ze paars’. Of Paap het incident waarheidsgetrouw heeft weergegeven, … [Lees meer...] overEtymologica: Wat het woord ‘zwager’ ons leert over het patriarchaat
Etymologica: Margriet
De gewone margriet (Leucanthemum vulgare) is een vaste plant uit de composietenfamilie (Asteraceae). Hij wordt bij ons vooral of zelfs alleen maar gekweekt en gehouden om zijn uiterlijk. Hij is er alleen voor de sier. Daar dankt ie ook z’n naam aan, want ’t woord margriet betekent ‘parel’. Dat woord komt oorspronkelijk uit ’t Perzisch (marvārīt). ’t Heeft een lange weg … [Lees meer...] overEtymologica: Margriet
Etymologica: Waarom ‘sycofant’ géén moeilijk woord is
In de nasleep van de moord op Alex Pretti in Minneapolis zei een kritische medewerker van het Department of Homeland Security tegen een journalist van CNN: ‘The department needs a law enforcement leader, not a sicko fan.’ Dat was althans wat de journalist opschreef. In werkelijkheid had de medewerker gezegd: ‘The department needs a law enforcement leader, not a … [Lees meer...] overEtymologica: Waarom ‘sycofant’ géén moeilijk woord is
Etymologica: Drongelen
Drongelen is een klein dorp even ten noorden van de Bergsche Maas bij Waalwijk. Vroeger lag er ook nog een ‘zusterdorp’: Gansoijen. Dat laatste dorp met kasteel is verdwenen door het graven van de Bergsche Maas. De Bergsche Maas moest een oplossing bieden voor de situatie dat Rijn en Maas alle twee een hoge waterstand hadden, waardoor het water van de Maas niet bij Loevestein … [Lees meer...] overEtymologica: Drongelen
Etymologica: Op pad
Waar een pad heenleidt is soms een raadsel en dat schikt de nog altijd betwiste oorsprong van het woord pad, dat ontleend zou zijn aan een taal die tweeduizend jaar geleden in het verre oosten des Avondlands gesproken werd. Dat gaan we na… Paden hier en daar Op schrift verschijnt het woord bij ons voor het eerst in 1135, in de naam Ulrepath voor een pad dat … [Lees meer...] overEtymologica: Op pad
Etymologica: Koper monendey
Vandaag, de eerste maandag na Driekoningen, is het weer Koppermaandag. Die dag wordt de laatste eeuwen als ‘feestdag’ voor typografen gevierd. Zeker in de loop van de achttiende eeuw mochten zetters en drukkers van hun patroon op die maandag een eigen drukwerk maken. Daarvoor kregen ze dan wat geld, prenten voor centen, en daarmee kon een feestje worden gevierd. Wellicht zijn … [Lees meer...] overEtymologica: Koper monendey
Etymologica: De verborgen waarheid achter capibara
Kerstmis staat voor de deur en, zoals elk jaar grijpen kleine ondernemers hun kans in de zogenoemde kerstmarkten. Arnhem, de stad waar ik woon, is geen uitzondering. Dit weekend bruiste de binnenstad met allerlei kraampjes: van handgemaakte huidverzorgingsproducten tot Italiaanse panettone en boxershorts met de naam van de stad erop gedrukt. Zoals verwacht was er ook een … [Lees meer...] overEtymologica: De verborgen waarheid achter capibara
Etymologica: Geloven en loven
Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) vermeldt in deel II, op blz. 217, dat het zwakke werkwoord geloven zou zijn ontstaan als afleiding met het versterkend voorvoegsel ge- van het werkwoord loven in de oudere betekenis ‘inwilligen, toestemmen, toezeggen’. Maar dat klopt niet helemaal. Het ligt ingewikkelder. De historische inleiding in het EWN … [Lees meer...] overEtymologica: Geloven en loven
Etymologica: Hoe shampoomerk Andrélon en keizer Nero etymologisch verwant kunnen zijn
Als ik niet weet waarover ik moet schrijven, stap ik onder de douche. Niet zo goed voor het klimaat, en nog slechter voor mijn gas-water-licht-afrekening, maar je moet wat. Onder de douche viel mijn oog op een shampoofles van het merk Andrélon. Normaal gesproken ben ik niet zo geïnteresseerd in de herkomst van merknamen – vaak zijn het quasi-spitsvondige creaties van … [Lees meer...] overEtymologica: Hoe shampoomerk Andrélon en keizer Nero etymologisch verwant kunnen zijn
Etymologica: (De) Oekraïne
Tijdens de koffiepauze komen op het Instituut voor de Nederlandse Taal vaak interessante kwesties langs. Zoals onlangs de vraag waarom we tegenwoordig spreken over Oekraïne en vroeger over de Oekraïne. Dat was een mooie aanleiding om eens wat dieper in de vermeldingen over (de) Oekraïne te duiken. Ukraine In de zeventiende-eeuwse kranten van het Couranten Corpus komt … [Lees meer...] overEtymologica: (De) Oekraïne
Etymologica: Een Latijnse brief in het Germaans
Voor het maken van de infographic die je hierboven ziet, dook ik onlangs in de etymologie van het woord brief. Hoe Nederlands dat woord er ook uitziet, het is ontleend aan het Latijnse breve, dat ‘kort’ betekent. Die ontlening heeft al heel lang geleden plaatsgevonden, maar de bronnen die ik raadpleegde, bleken van mening te verschillen over de vraag hóé lang geleden dat … [Lees meer...] overEtymologica: Een Latijnse brief in het Germaans
Het Nederlands heeft springlevende naamvallen
In onze vaakst gebruikte woorden! Het Nederlands heeft naamvallen. En dan heb ik het niet over versteende formuleringen als de vrouw des huizes of te allen tijde. Nee – het Nederlands heeft echte, werkende naamvallen. Stel je maar eens voor dat jij, de lezer, mij, Aron, tegenkomt op, bijvoorbeeld, Utrecht Centraal. (Bij uitstek een plek om mensen tegen … [Lees meer...] overHet Nederlands heeft springlevende naamvallen
Etymologica: Lintworm
Een lintworm is zowel een draak uit middeleeuwse verhalen als een lintvormige ingewandsworm. In de eerste betekenis is lintworm een mooi voorbeeld van een tautologische samenstelling. Het gedrocht heette ooit lind (‘draak, slang, worm’), maar toen dit woord niet meer werd begrepen voegde men er worm aan toe, dat dezelfde betekenissen had. Het woord betekent dus eigenlijk … [Lees meer...] overEtymologica: Lintworm
De etymologie van de cycloop
Van de oudheid tot nu Etymologie is van alle tijden. Al in de 7e eeuw voor Christus verklaart de Oudgriekse dichter Hesiodos dat de soortnaam Κύκλωψ (Kuklōps, ‘cycloop, reus met één oog’) begrepen moet worden als een combinatie van de woorden κύκλος (kuklos) en ὤψ (ōps). Over het woord κύκλος (kuklos) heb ik vaker geschreven. Het betekent ‘cirkel’ … [Lees meer...] overDe etymologie van de cycloop
Etymologica: Lapjeskat en schildpadkat
Op mijn vorige stukje over de cyperse kat kreeg ik een groot aantal boze ingezonden brieven van lapjeskatten en schildpadkatten, die de aandacht voor de cyperse zwaar overtrokken vonden en erop wezen dat hun vachtpatronen en de benamingen daarvoor veel interessanter zijn. Als goedmakertje zet ik hen ditmaal in het zonnetje. Lapjeskat De benaming lapjeskat voor een … [Lees meer...] overEtymologica: Lapjeskat en schildpadkat
Etymologica: cyperse kat
In de buurtapp verscheen de noodkreet: ‘Onze kater Bob is vermist! Bob is een flinke cyperse kater die gek is op mensen en veel miauwt.’ Iedereen wist direct: we moeten uitkijken naar een zwartbruin-grijsgestreepte kater. Maar waarom noemen we zo’n kater eigenlijk cypers? En hoe lang doen we dat al? Cyprus De eerste vermelding komt uit een klucht van Everard Meyster uit … [Lees meer...] overEtymologica: cyperse kat
