Wat betekent fictie? Dat is een uitdagende vraag voor de betekenisleer, bijvoorbeeld omdat er vaak van wordt uitgegaan dat de betekenis van een keiharde nonfictiezin zoals ‘het regent’ iets te maken heeft met de vraag of het buiten wel of niet regent. In het eerste geval is de zin waar en in het tweede niet. Zinnen verwijzen in dat opzicht naar de werkelijkheid buiten de taal – en daar halen ze hun betekenis vandaan.

Voor zinnen in fictie is dat meteen veel ingewikkelder. Stel dat er in een roman staat: ‘het regent’. Wat betekent die zin dan?

De jonge Nederlandse onderzoeker Merel Semeijn lijkt haar carrière te bouwen op dat soort fascinerende vragen. (Ik heb haar nooit ontmoet, maar volg haar loopbaan van een afstand met bewondering.) Het heeft haar nu naar een onderzoekersplaats opgeleverd in Parijs! En ze heeft er een nieuw, fascinerend, artikel geschreven voor het tijdschrift Linguistics and Philosophy over het verschil tussen in en volgens.

Eenzame Berg

Op het eerste gezicht kun je beide gebruiken wanneer je over fictie schrijft. (In de wetenschappelijke literatuur over dit onderwerp worden voorbeelden vaak betrokken van het werk van Tolkien, als een vorm van ultieme fictie.)

• In De Hobbit reist Bilbo naar de Eenzame Berg.
• Volgens De Hobbit reist Bilbo naar de Eenzame Berg.

Je kunt die zinnen allebei in soortgelijke gesprekken gebruiken en op het eerste gezicht is er dus weinig verschil. Maar Semeijn laat zien dat de eerste zin wel degelijk iets subtiel anders betekent dan de tweede.

Archon in Athene

Ze toont bijvoorbeeld aan dat in verslagen van non-fictie volgens de voorkeur geniet (ik verzin nu even zelf een voorbeeld):

• In Anil Ramdas van Karin Amatmoekrim groeit Anil Ramdas op in Nickerie. [vreemd]
• Volgens Anil Ramdas van Karin Amatmoekrim groeit Anil Ramdas op in Nickerie.

De eerste zin klinkt heel raar en daarom heeft voor de meeste taalgebruikers waarschijnlijk de tweede zin de voorkeur. Dat heeft ermee te maken dat het hier gaat om feitelijke informatie, maar ook met het feit dat het hier non-fictie betreft. Ook in fictieve verhalen worden soms feitelijke beweringen gedaan die betrekking hebben op de echte werkelijkheid en waaruit je dan iets kunt leren over die werkelijkheid, je ‘steekt er nog wat van op ook’. In zo’n geval kun je allebei de voorzetsels gebruiken:

• In Alkibiades van Pfeijffer is Alkibiades geboren in het jaar dat Euthynos archon was in Athene.
• Volgens Alkibiades van Pfeijffer is Alkibiades geboren in het jaar dat Euthynos archon was in Athene.

Koloniseren

In fictie kun je soms ook wel in gebruiken, maar dan gaat het doorgaans over een wat subjectievere interpretatie van de auteur, niet over harde feiten. Door er met in verslag van uit te brengen, neem je bovendien afstand van die interpretatie:

• In Anil Ramdas van Karin Amatmoekrim was Ramdas zijn leven lang een tobber.
• Volgens Anil Ramdas van Karin Amatmoekrim was Ramdas zijn leven lang een tobber.

Een ander verschil heeft te maken met werkwoordstijden. Neem de volgende zinnen (we duiken weer even in de fantasy als de duidelijkste vorm van fictie):

• In de Harry Potter-serie zijn er tovenaars in Engeland.
• In de Star Wars-serie vernietigt Luke de Death Star.
• In de Star Trek-serie koloniseert Aarde de planeet Mars in het jaar 2113.

De eerste bewering gaat over ons heden, de tweede over ons verleden (in het verhaal van Star Wars is die vernieting allang gebeurd voor het jaar 2023) en in Star Trek over onze toekomst. Toch is in al die gevallen de tegenwoordige tijd de best klinkende. Het is gek om te zeggen ‘in de Star Wars-serie vernietigde Luke de Death Star’ of ‘in Star Trek zal Aarde de planeet Mars koloniseren’. Bij volgens heb je dat niet:

• In de Harry Potter-serie zijn er tovenaars in Engeland.
• In de Star Wars-serie vernietigde Luke de Death Star.
• In de Star Trek-serie zal Aarde de planeet Mars in het jaar 2113 koloniseren.

Kijk

Het gaat bij in en volgens, zegt Semeijn, dan ook om twee verschillende manieren van met fictie omgaan. Als je zegt ‘in Harry Potter zijn er tovenaars in Engeland’, dan bedoel je: in een wereld waarin alles is zoals het beschreven staat in de Harry Potter-boeken, lopen er tovenaars rond in Engeland. Je wordt als lezer of luisteraar dus als het ware uitgenodigd je tijdelijk in die wereld te verplaatsen. ‘Volgens de Harry Potter-serie’ voert aan de andere kant de serie op als een instantie die mededelingen doet over de wereld en die indirect wordt geciteerd.

Bij non-fictie werkt dat ook zo: omdat het gaat om non-fictie is alles waar, maar ‘volgens Anil Ramdas‘ betekent: dit is een conclusie die we kunnen trekken uit dat boek, want dat zegt de auteur, terwijl ‘in Anil Ramdas‘ betekent: als we meegaan in de kijk van de auteur op haar onderwerp, dan is dit waar.