De taalwetenschap van 50 jaar geleden

In sommige opzichten was de taalwetenschap van vijftig jaar geleden echt fijner dan die van nu. Piet Paardekooper (1920-2013) leefde bijvoorbeeld nog en schreef artikelen zoals Op je oudste broer op één na na – ja, puzzel gerust even op die titel – die ging over de Nederlands constructie op X na. Zoals gebruikelijk deed Paardekooper allerlei observaties over die constructie. Zo lijkt het op het eerste gezicht één zinsdeel in zinnen als de volgende, waarin ‘die boeken op drie na’ het lijdend voorwerp lijkt

• Ik heb die boeken op drie na gelezen.

Maar als je de zogeheten éénzinsdeelproef neemt, en het geheel vooraan probeert te zetten, voor de persoonsvorm, dan krijg je iets dat niet zo heel goed is, maar dat je wel weer kunt redden door er al voor te zetten, of door die boeken en op drie na uit elkaar te zetten:

• Die boeken op drie na heb ik gelezen [vreemd]
• Al die boeken op drie na heb ik gelezen.
• Die boeken heb ik op drie na gelezen.
• Op drie na heb ik die boeken gelezen.

In deze zin is die boeken (of die boeken op drie na) het lijdend voorwerp, maar in bepaalde andere zinsconstructies, bijvoorbeeld als bijwoordelijke bepaling, kan op X na ook volgens de eenzinsdeelproef wel een geheel vormen met wat eraan voorafgaat. Gek genoeg kan op X na dan ook zowel voor als na het deel staan dat het bepaalt, en dat geldt ook als het geheel het onderwerp is van de zin:

• Het beste op één na schaatste onze Wim niet
• Op één na het beste schaatste onze Wim niet.
• De kleinste jongen op één na heette Wim.
• Op één na de kleinste jongen heette Wim.

De X in op X na mag niet al te groot worden. Volgens Paardekooper worden de volgende zinnetjes steeds slechter en ik kan hem daarin wel volgen:

• Het perron was leeg op één jongen na.
• Het perron was leeg op één jongen die er wachtte na.
• Het perron was leeg op één jongen die heel vroeg weggegaan was na.
• Het perron was leeg op één jongen met van dat lange krullende haar na.

Al zegt Paardekooper dat niet met zoveel woorden, het verklaart mogelijk ook waarom de titel van zijn artikel zo vreemd klinkt: in op je oudste broer op één na na staat op één na tussen broer en na, en dat wordt te veel.

Bij mijn weten is de constructie in de afgelopen vijftig jaar niet echt meer onderzocht. Het Taalportaal citeert Paardekooper (uit diens overzichtswerk uit 1986, dat dit artikel bevat) en voegt nog een paar kleine details toe. Maar hoe dit allemaal nu precies in elkaar zit, daar heeft bij mijn weten in de afgelopen 50 jaar niemand zich nog over gebogen.