Als iemand vraagt wat je eigenlijk hebt aan onderzoek naar literatuur, geef die iemand dan het boek Anders dan de anderen van Mary Kemperink. De ondertitel is Homoseksualiteit op het snijvlak van literatuur en wetenschap, en ze laat erin in veel detail zien hoe met name in de negentiende eeuw het idee van homoseksualiteit als een manier van zijn vorm kreeg, en hoe dat gebeurde in een samenspel van medische wetenschap en letterkunde, die elkaar voortdurend beïnvloeden: wetenschappers kregen een beeld van wat homoseksualiteit was door de romans die ze lazen, en die romans waren zelf weer geïnformeerd door al dan niet gepopulariseerde wetenschappelijke literatuur.

Zonder alle romans, gedichten en toneelstukken die mensen in die tijd schreven, had de homoseksualiteit (en daarmee trouwens ook de heteroseksualiteit) nooit bestaan. Wat betekent het om een homo te zijn? Het antwoord op zo’n vraag kan alleen maar een verhaal zijn: een verhaal dat je alleen kunt vertellen als je er modellen voor hebt, andere verhalen waarop je het jouwe kunt modelleren.

Het is sowieso duidelijk dat de identiteit van ieder mens is opgebouwd uit verhalen. Maar zulke verhalen geven we aan elkaar door: ook iets dat aanvoelt als zo persoonlijk als een identiteit is uiteindelijk een product van de cultuur.

En dan in het bijzonder van een Europese cultuur: Kemperink bespreekt boeken uit het Frankrijk – een land waar heel Europa waar het dit thema betrof tegelijkertijd met afschuw en verlekkerd naar keek –, het Duitse taalgebied, het Verenigd Koninkrijk en Nederland. Alleen zo kan ze zien hoe de beïnvloeding steeds weer de grens overstak en dan licht veranderd weer terug kwam. Kemperink heeft het met een bijna verbijsterende eruditie allemaal gelezen.

Hoewel ze dat aspect niet bespreekt, doet het de hedendaagse lezer denken aan de manier waarop op dit moment nieuwe verhalen gevormd worden. Toen ik jong was bestond non-binariteit niet, en nu is het een identiteit die langzaam vorm krijgt. Ik geloof niet dat de schone letteren (Lakmaker, Dekker, Heitman) daarin nog per se een dominante rol spelen, maar andere vormen van verhalen vertellen natuurlijk wel – en het is hetzelfde mechanisme: een wereldwijde cultuur die langzaam uitvindt wat het betekent.

Kemperink bespreekt wel een ander aspect van de huidige tijd, een zorgelijker aspect. Ze citeert de betreurde Erwin Olaf (hij leefde nog toen zij hem citeerde) die verklaarde dat homoseksualiteit in de huidige westerse wereld een cadeautje is – maar wel een dat hem (hen, ons) op ieder moment weer kan worden afgepakt.

Dat moeten we niet laten gebeuren. Ieder mens heeft recht op het eigen verhaal.

Mary Kemperink. Anders dan de anderen. Homoseksualiteit op het snijvlak van literatuur en wetenschap. Querido Facto, 2024. Bestelinformatie bij de uitgever.