Over hoe de Franse uitdrukking mettre les points sur les i in de 19^e eeuw aan de basis stond van de Nederlandse uitdrukking de puntjes op de i zetten ‘zeer nauwkeurig te werk gaan’, hoe als eerste Nederlandse variant de uitdrukking de stipjes op de i zetten in 1840 in druk verscheen en hoe de verdere ontwikkeling in het Nederlands verliep.

De uitdrukking in het Frans

Het Dictionnaire de la langue française (Emile Littré, 1863-1872) noemt als oudste vindplaats van de uitdrukking mettre les points sur les i een manuscript uit 1718. In 1829 werd Mémoires complets et authentiques du duc De Saint-Simon van M. le Marquis de Saint-Simon (Louis de Rouvroy) voor het eerst uitgegeven, naar het originele manuscript van 1717-1718. Hierin bevond zich de volgende zin: ‘Le régent de plus en plus aiguillonné et importuné des entraves continuelles que le duc de Noailles mettait aux opérations de (Jean) Law, et des points sur les i qu’y mettait son ami le chancelier’ (de regent werd steeds meer geprikkeld en gehinderd door de voortdurende obstakels die de hertog van Noailles opwierp voor de verrichtingen van (Jean) Law, en de puntjes op de i die zijn vriend de kanselier daarop zette). Een vroegere vindplaats dan deze (1718) is niet aangetoond.

Ook andere Franse bronnen (lexilogos.com, Dictionnaire français classique, 12^e-18^e eeuw) tonen aan dat de uitdrukking in de 17^e eeuw nog niet in druk voorkwam. Zelfs in een qua uitdrukkingen uitzonderlijk uitgebreid woordenboek als het Dictionnaire Universel van Antoine Furetière (1727) kwam mettre les points sur les i alleen nog in letterlijke zin voor: ‘En Latin & en François, on met des points sur les i;  & on met deux sur une voyelle’ (in het Latijn en Frans plaatst men punten op de i’s; & men plaatst er twee op een klinker). Een overdrachtelijke betekenis werd niet gegeven.

De uitdrukking in het Nederlands

In Reistogtje met de stoomboot naar Hamburg (Mr. B. H. Lulofs, 1827) staat de zin ’Il faut mettre les points sur les i, zeggen de Franschen’. Lulofs herhaalde deze zin in Letterkundige Verhandeling (1847): ‘Car il faut mettre les points sur les i, zeggen de Franschen’. Hieruit blijkt dat de puntjes op de i zetten in eerste instantie werd geïntroduceerd in Franse vorm.

De allereerste Nederlandse variant was de stipjes op de i zetten. Als betekenis werd gegeven ‘met de uiterste naauwgezetheid verrigten’. Deze variant kwam voor in het Nieuw Nederduitsch-Fransch en Fransch-Nederduitsch woordenboek (1840) van Derk Bomhoff. Al in 1646 gebruikte Joost van den Vondel overigens het werkwoord volstippen : ‘maer om d’ontijdige doot, behinderende dien arbeit te volstippen, en de leste hant daer aen te zetten’ (Publius Virgilius Maroos Wercken). Oudemans vermeldde in zijn Bijdrage tot een Middel- en Oudnederlandsch woordenboek (1880) bij het lemma volstippen: ‘Nauwkeurig ten einde brengen, mettre les points sur les i. In de puntjes maken’.

Het Volledig Nederduitsch-Fransch woordenboek van Sleeckx en Van de Velde vermeldde in 1848 voor het eerst de uitdrukking de puntjes op de i zetten ‘al te nauwkeurig zyn’, met het verkleinwoord puntjes in plaats van stipjes. Sleeckx en Van de Velde stelden dat de Nederlandse variant was gebaseerd op de overdrachtelijk gebruikte (‘Fig. Prov.’) Franse uitdrukking mettre les points sur les i.

In 1865 gebruikte Multatuli in Ideën, Tweede Bundel de meervoudsvorm i’s in plaats van i: ‘als er tegenover hem mannen stonden, die de puntjes wisten te zetten op de i’s’. In het Nieuw Engelsch woordenboek (Servaas de Bruin, 1868) stonden achter het lemma punctilio de volgende Engelse en Nederlandse uitdrukkingen: ‘To keep to all punctilios, al de puntjes op de ies zetten’.

Harrebomée gebruikte in zijn Spreekwoordenboek (1858) dan weer de vorm punten in plaats van puntjes: hij zet de punten op de i’s. Ook in het tijdschrift De Toekomst, tydschrift voor onderwyzers (1861) was sprake van punten: ‘Wy zullen de punten op de i plaetsen’.

De varianten op de i en op de i’s zijn van meet af aan beide gebruikt. Aanvankelijk ging het alleen om op de i. Al vrij snel kwam de variant op de i’s eveneens opzetten. Lange tijd bleven beide varianten vrijwel even populair. In de loop van de 20^e eeuw kreeg op de i de overhand: in het Corpus Hedendaags Nederlands is vrijwel alleen sprake van puntjes op de i zetten.

De uitdrukking in het Engels en in het Duits

In het Dictionnaire François-Anglois et Anglois-François van A. Boyer e.a. (1817) vinden we voor het eerst een Engelse vertaling van mettre les points sur les i :‘être minutieux et scrupuleux dans les affaires, To put the tittles to the i’s’. Deze vertaling bleek later als uitdrukking niet succesvol. 

Beter bestand tegen de tand des tijds was de vertaling van David Evans Macdonnel in A dictionary of Quotations (1822): ‘to dot every i’. Hij omschreef de betekenis als ’to be scrupulously exact’. Vandaag de dag gebruikt men in het Engels in overdrachtelijke zin  to dot the i’s, vaak aangevuld met and cross the t’s. In de eerste editie (1797) van het woordenboek kwam mettre les points sur les i overigensnog niet voor. De editie van 1822 was de achtste (revised and corrected), dus wellicht stond de uitdrukking ook al vermeld in een van de tussen 1797 en 1822 verschenen edities.

Glosbe.com laat zien dat anno 2024 in het Duits het overdrachtelijke das i-Tüpfelchen (setzen) veel voorkomt, evenals bis aufs i-Tüpfelchen en das Tüpfelchen auf dem i. Het Deutsches Wörterbuch van de gebroeders Grimm geeft als oudste bron Die Naturgeschichte des Volkes (1854) van W. H.  Riehl: ‘damit bei seinem ‘Bürgerkönigthume’ auch das Tüpfelchen auf dem i nicht fehle’. Een leerboek uit 1856 (Methode Toussaint-Langenscheidt) laat zien dat ook bis auf das Tüpfelchen al vroeg voorkwam: ‘Du nimmst es genau bis auf eine Kleinigkeit, bis auf das Tüpfelchen über dem i’.

Slotopmerking

De in 1848 in druk verschenen uitdrukking de puntjes op de i zetten is heden ten dage nog altijd in zwang. De door Sleeckx en Van de Velde gegeven betekenis ‘al te nauwkeurig zyn’ verschilt ecbter enigszins van die van nu. De door Bomhoff in 1840 gegeven betekenis bij stipjes op de i komt beter overeen met de tegenwoordige: ‘met de uiterste naauwgezetheid verrigten’.