Om te laten zien hoe de Nederlandse woordenschat borrelt, bespreek ik iedere week met de twee groepen eerstejaarsstudenten Nederlands een nieuw woord uit het nieuws van deze week. Deze week vroeg ik of ze zelf een woord hadden, en allebei de groepen kwamen met het woord interplanetair.

Kennelijk is er over dat woord in de afgelopen weken tumult ontstaan. Het stond in een tekst voor het centraal eindexamen Nederlands voor de havo en scholieren hadden daarover hun beklag gedaan. Nu doen scholieren over zo’n beetje alles wat ook maar een beetje afwijkt bij het eindexamen meteen hun beklag. Maar interplanetair? Is dat nu een vreemd woord?

Interplaneet

De cursus die ik gaf gaat over de manier waarop Nederlandse woorden in elkaar zitten, dus daar richtten we onze aandacht op. Wat is de structuur van interplanetair? Het bestaat in ieder geval uit drie deeltjes: inter, plane(e)t en -air, en het lijkt in die zin op woorden als internationaal (dat bestaat uit inter, nation en –aal).

Inter noemen we een voorvoegsel en -air een achtervoegsel, en we gaan er over het algemeen vanuit dat die voegsels een voor een worden toegevoegd. Herstructureer heeft bijvoorbeeld het voorvoegsel her en het achtervoegsel eer, maar herstructuur is geen woord, dus is waarschijnlijk eerst structureer gevormd en daarvan dan weer herstructureer: het achtervoegsel eerst en dan het voorvoegsel.

Hoe zit dat bij interplanetair? Interplaneet is ook niks, dus zou je kunnen denken dat het gaat om planetair waaraan dan een voorvoegsel is toegevoegd.

Gemopperd

Alleen: dat klopt niet echt met de betekenis. Interplanetair is niet een vorm van planetair, zoals internationaal niet een vorm is van nationaal. Het gaat niet om iets dat te maken heeft met planeten of naties, maar iets dat zich juist tussen planeten en tussen naties afspeelt. Inter is het Latijnse woord voor ’tussen’. Air en aal maken daar dan een bijvoeglijk naamwoord van. Qua betekenis is hier dus eigenlijk wel sprake van [interplanet]-air en [internation]-aal. (We noemen dat een haakjesparadox: verschillende argumenten geven verschillende manieren om het woord als afgeleid te zien?)

Waarom is het trouwens niet interplanetaal of internationair? Een deel van de verklaring komt uit het Latijn, want beide achtervoegsels zijn – via de omweg van het Frans – tot ons gekomen. In het Latijn waren ze –al- en -ar-, twee vormen van hetzelfde achtervoegsel, zoals in het moderne Nederlands –pje (in raampje), tje (in maantje) en –etje (in mannetje) verschillende vormen van hetzelfde achtervoegsel zijn.

Voor het Latijn was een belangrijke regel dat je ar koos als er in het basiswoord al een l stond, en anders al. Daarom zei je militaris (het basiswoord milit heeft een l) maar navalis (het basiswoord nav heeft geen l). De regel was nog iets ingewikkelder, want als er na de l in het basiswoord een r kwam, koos je alsnog al (floralis). Die Latijnse voorkeur werkt nog steeds door planeet heeft een l en dus is het interplanetair, natie heeft geen l en dus is het internationaal.

Kijk, als de tekst op het eindexamen dáár nu over was gegaan, dan had er vast geen enkele scholier gemopperd.