Wat een prachtige documentaire, The Visitor, over de vraag wie Jacob Israël de Haan in 1924 in Jeruzalem heeft doodgeschoten, en waarom. Je kunt hem hier bekijken.

Het is een bijzonder complex verhaal. De Haan, die in Nederland onder andere naam had gemaakt als de schrijver van de eerste roman waarin het openlijk ging over een homoseksuele relatie, was in 1919 als zionist naar Israël getrokken, maar raakte er bekeerd tot de stroming in het orthodoxe jodendom die zeer kritisch staat tegenover het zionisme.

Uit de documentaire blijkt dat het heel waarschijnlijk is dat de militant-zionistische organisatie Haganah De Haan doodschoot omdat ze hem zagen als een gevaar voor het land dat ze wilden stichten.

Eigen boodschap

Hoe ingewikkeld het allemaal zit – de ingewikkelde houding van de huidige groep vrome joden in Jeruzalem die De Haan als een heilige zien en niet weten wat te doen met zijn openlijke homoseksualiteit, de worsteling van kinderen van Haganah-leden met het gewelddadige verleden van hun vaders, de enorme complexe relatie tussen de vrome joden en de huidige staat Israël, het wordt allemaal in alle subtiliteit en zonder over wie dan ook te oordelen, getoond.

De Amsterdamse ‘militante homo’s’ kunnen uiteindelijk net zo min iets met De Haan als de orthodoxe Joden: beide groepen claimen hem, tot beide hoorde hij, maar ze sluiten elkaar uit. De dochter van een van de vermoedelijke moordenaars schiet vol als ze, kennelijk voor het eerst, hoort dat de vermoorde man niet alleen een gevaar was voor de staat, maar ook een schrijver en een dichter. Ik heb de indruk dat een groot deel van de beelden al gefilmd was voor 7 oktober 2023, maar de huidige situatie klinkt, alleen al voor de kijker, voortdurend mee.

Mooi zijn ook de citaten uit de kritische krantenstukken die De Haan zelf voor Nederlandse en Britse kranten schreef tijdens zijn verblijf in Palestina, over de noodzaak en de wenselijkheid om de Arabieren hun zelfbeschikking te gunnen. Misschien kan iemand daar nog eens een goede bundeling maken, het is van groot belang dat we die periode nu veel beter begrijpen.

Dat zo’n mooie film over een homoseksuele antizionistische orthodoxe jood door de EO wordt uitgezonden, voegt er nog een extra dimensie aan toe. De omroep heeft een joodse afdeling, die kennelijk ook zeer complexe onderwerpen mag behandelen, zonder taboes, en zonder een eigen boodschap toe te voegen.