Vijftig canonteksten in de klas (30)
De roman Hersenschimmen van J. Bernlef (pseudoniem van Hendrik Jan Marsman, 1937-2012) is een van de populairste boeken uit de Nederlandse literatuur van de twintigste eeuw. Hoewel hij al veel eerder begon te publiceren, werd Bernlef pas in 1984 met dit boek bekend bij het grote publiek. De roman werd in 1988 verfilmd door Heddy Honigmann en werd in 1997 en in 2006 bewerkt als toneelstuk. Hersenschimmen staat al jaren op alle literatuurlijsten van de middelbare school en werd in 1989 bekroond met de Diepzee-prijs, een prijs die genoemd was naar het schooltijdschrift over literatuur Diepzee en die werd toegekend door havo- en vwo-scholieren. In 2024 verscheen de 69ste druk (goed voor meer dan een half miljoen exemplaren) en in 2025 werd het boek opgenomen in de ‘Canon van de Nederlandstalige literatuur’. De Vlaamse psychiater en hoogleraar Dirk De Wachter noemt het een meesterwerk en hij laat zijn studenten in de psychotherapie het boek lezen, omdat het verschijnsel dementie er volgens hem beter in beschreven wordt dan in wetenschappelijk publicaties. De herkenbare voorstelling van psychisch lijden verklaart wellicht het succes van het boek, maar het wordt door de kritiek toch vooral geprezen om zijn literaire kwaliteiten.
Verantwoording
In dit leermiddel focussen we op die twee gewaardeerde kenmerken van het boek: de herkenbaarheid van het thema en de wijze waarop dat thema literair vorm gegeven wordt. Voor leerlingen van het middelbaar onderwijs staat de thematiek natuurlijk meestal ver van hun bed en daarom is een introductie door de leraar onmisbaar. Pas als de leerlingen voldoende belangstelling en voorkennis van de thematiek hebben opgedaan, zullen ze geboeid beginnen te lezen. Daarom is die introductie (aanknopingsfase) onmisbaar.
Het boek leent zich uitstekend voor een individuele lectuur door de leerlingen, die een structuuranalyse kunnen maken met behulp van de vragen en opdrachten van dit leermiddel. Na de lectuur kunnen de leerlingen met elkaar van gedachten wisselen volgens de methode van het ‘dialogisch lezen’. Om hen ook in staat te stellen een gemotiveerd waardeoordeel uit te spreken, hebben we een beoordelingsformulier opgenomen met duidelijke criteria. Op die manier worden ze verplicht hun preferenties om te buigen in gemotiveerde waardeoordelen. Ten slotte krijgen ze de gelegenheid om in dialoog te gaan met enkele ‘professionele lezers’.
We gebruikten de negenenveertigste druk uit 2008, die gebonden is (met een harde kaft) en 221 pagina’s telt. Andere drukken hebben soms een andere bindwijze (pocket of paperback) en een verschillende paginering. Daarom verwijzen we in dit leermiddel slechts af en toe naar de pagina’s.
Doelstellingen
- De leerlingen zijn bereid om van gedachten te wisselen over wat ze nu al weten over dementie en over wat ze daarover nog graag te weten willen komen.
- De leerlingen zijn bereid om Hersenschimmen zelfstandig te gaan lezen.
- De leerlingen zijn bereid om tijdens hun lectuur aantekeningen te maken over wat ze in het verhaal vreemd vinden of niet begrijpen.
- De leerlingen zijn bereid om met andere leerlingen over hun leeservaring te praten.
- De leerlingen kunnen de roman analyseren en interpreteren met behulp van een vragenlijst over de structuuraspecten.
- De leerlingen zijn in staat om het verhaal te beoordelen met gebruikmaking van duidelijk criteria.
- De leerlingen zijn bereid om hun beoordeling te vergelijken met het oordeel van drie professionele lezers.
- De leerlingen waarderen de roman, omdat hij taboedoorbrekend is en ertoe bijdraagt een delicaat onderwerp als dementie gemakkelijker bespreekbaar te maken.
Bibliografie
Dera, J., ‘J. Bernlef Hersenschimmen’. In: N. Geerdink, J. Joosten & J. Oosterman (red.), De leeslijst. 222 werken uit de Nederlandstalige literatuur. Nijmegen: Vantilt, 2015.
Peene, B., J. Bernlef Hersenschimmen. Apeldoorn: Walva-Boek, 1986. (Memoreeks)
Teylingen, D. van, ‘J. Bernlef Hersenschimmen’. In: Lexicon van literaire werken, december 1989. Geraadpleegd via: https://www.dbnl.org/tekst/anbe001lexi01_01/lvlw00031.php
Het digitale leermiddel, dat bestaat uit vragen en opdrachten voor de leerlingen en een handleiding voor de leraar, is gepubliceerd op de portaalsite van het Vlaamse Ministerie van Onderwijs KlasCement. Het kan hier gratis gedownload worden.
Op dezelfde website staat ook een verantwoording van onze digitale leermiddelen over canonteksten voor het secundair onderwijs in Vlaanderen en het voortgezet onderwijs in Nederland.
Laat een reactie achter