Al jaren laat ik mijn studenten diverse historische literatuur lezen aan de hand van de Bulkboek-uitgaven. Deze Bulkboeken staan gratis als pdf’s online. Onlangs werkten de linkjes naar die website niet meer. Wat was er aan de hand? Bulkboek is overgenomen door BruutTAAL (een uitgeverij van een lesmethode). BruutTAAL is van plan om die pdf’s binnenkort achter een betaalmuur te zetten.
Ik vind dat onethisch. De kosten van die Bulkboeken zijn al lang terugverdiend of gedekt. Diverse Bulkboeken zijn gesubsidieerd geweest door het Letterenfonds, en ik weet dat veel medewerkers aan die Bulkboeken daar geen geld voor hoefden te hebben. Een papieren Bulkboek kost inderdaad geld: druk- en verzendkosten. Maar een pdf kost niets. Dat die pdf’s ineens onderdeel zijn geworden van een verdienmodel deugt niet.
Verarming
Ik heb het niet over nieuwe Bulkboeken, het gaat mij over de oude Bulkboeken die al jaren geleden het onderwijs in gekomen zijn. Dat er voor nieuwe werken betaald moet worden, is logisch. En als BruutTAAL iets nieuws met oude teksten wil doen, dan is het heel normaal dat de kosten daarvan terugverdiend moeten worden. Het offline halen van deze oude pdf’s valt daar echter niet onder. Het zijn twee dingen die los van elkaar staan. BruutTAAL kan nieuw materiaal aanbieden aan de scholen die met BruutTAAL werken én de oude Bulkboek-pdf’s kunnen ergens op een site staan om ze gratis te raadplegen.
Een van de mooie dingen van Bulkboek was dat het ging om literaire werken die niet afhankelijk waren van een lesmethode. Welke schoolboeken je als docent ook gebruikte, je kon je leerlingen altijd sturen naar de Bulkboeken. Bulkboeken waren er voor iedereen. Daar komt nu een einde aan. De Bulkboek-pdf’s van de oudere literatuur zijn er binnenkort niet meer voor iedereen, ze worden lesmethode-afhankelijk. Gebruik je Nieuw Nederlands of Kern of geheel eigen materiaal? Dan kun je binnenkort niet meer terecht bij de Bulkboeken om de oorspronkelijke teksten + goede vertalingen te lezen. Dat is immers voorbehouden aan de scholen die betalen aan BruutTAAL. Wat een enorme verarming. Juist in een tijd dat er volop ingezet moet worden op leesbevordering is dit een heel slechte beweging.
Leesbevorderingspotten
BruutTAAL gaat die oude pdf’s aanbieden voor nog geen euro per leerling (staat op de site). Dit betekent dat als er 30.000 leerlingen dat gaan betalen, er een omzet is van nagenoeg 30.000 euro. Dat bedrag wordt betaald voor kant-en-klaar producten die helemaal niets kosten. De omzet is daarmee winst geworden, ieder jaar weer. Dat Bulkboek daar ingetrapt is, verbaast mij zeer. Ik ga ervan uit dat Bulkboek-oprichter Theo Knippenberg meedeelt in de winst, een mooie aanvulling op zijn pensioen. Een van de doelen van Bulkboek was dat er zoveel mogelijk leerlingen kennis moeten kunnen nemen van literatuur – door deze move naar BruutTAAL zullen er eerder minder dan meer leerlingen bereikt worden. Heel erg jammer is dat.
Theo Meder is toentertijd betrokken geweest bij de uitgave van Beatrijs, hij verzorgde er de vele verklarende voetnoten voor. Op de vraag of hij op de hoogte is gesteld van de verhuizing van de pdf’s antwoordde hij: ‘Begin dit jaar heb ik een mailtje gekregen dat bulkboek naar BruutTAAL zou gaan en dat er binnenkort (tegen betaling) ingelogd moet worden om de bulkboeken nog te kunnen bekijken.’ Maar op de vervolgvraag of er dan ook sprake zou zijn van het uitkeren van royalty’s, was het antwoord ‘Nee, dat niet.’ Het geld dat verdiend wordt met de oude pdf’s gaat dus niet naar de medewerkers van die oude pdf’s.
Het zou gaan om rechtenkwesties (auteursrecht en publicatierecht), maar dat is niet helemaal correct. Zo staat er in het colofon van Vanden vos Reynaerde dat het niet gelukt is om de rechthebbenden te achterhalen – er is dus geen geld betaald. Veel medewerkers (editeurs, inleiders, voetnotenschrijvers en vertalers) werken kosteloos mee (dat gaat over het auteursrecht). Bovendien vindt iedereen het zo belangrijk dat deze literaire werken beschikbaar blijven voor leerlingen, dat ik me niet voor kan stellen dat allerlei uitgeverijen er ineens bakken met geld voor vragen (dat gaat over het publicatierecht). En mocht dat zo zijn, dan zijn er op dit moment diverse subsidiemogelijkheden vanuit de leesbevorderingspotten.
Onbegrijpelijk
Heeft Bulkboek eigenlijk wel een beetje rondgevraagd? Bij Neerlandistiek hier weten we van niks. De kans dat Neerlandistiek deze Bulkboeken had willen hosten, is groot. Ik durf eigenlijk wel te gokken op 100%. Ook LitLab weet van niks, er is geen vraag van Bulkboek gekomen om de pdf’s daar onder te brengen. Ik vraag me af of er contact opgenomen is met literatuurgeschiedenis.org of met dbnl.org, maar ik verwacht van niet.
Zelf had ik graag gezien dat die pdf’s onderdak hadden gekregen bij DBNL, daar zijn ze op hun plaats. Dat is de Galerij der Groten waar ze thuishoren. Wat is het toch van een enorme helaasheid dat die oude pdf’s binnenkort niet meer beschikbaar zijn voor álle scholieren en studenten in Nederland en België, en voor álle studenten die aan een buitenlandse universiteit Nederlands studeren. Dat tijd dat Bulkboek er altijd voor iedereen was, is voorbij. Het is onbegrijpelijk dat Bulkboek deze keuze gemaakt heeft.
Korte reactie van BruutTAAL:
Beste Bas,
Wat mooi dat je belangeloos inzet voor het behoud van de historische bulkboeken. Hartverwarmend idealisme. Theo (initiatiefnemer van Bulkboek) en ik (BruutTAALbaas) herkennen dat. Sterker nog: toen Theo bij mij aanklopte of ik Bulkboek, zijn levenswerk, wilde behouden voor het onderwijs was zijn eerste motivatie dat idealisme. Onze ambitie was niet Theo’s site in de lucht houden, maar rijk literatuuronderwijs faciliteren, met de nieuwe kerndoelen en eindtermen in het achterhoofd bronnen ontsluiten waarmee goede leraren eigen lessen kunnen maken.
In je stukje maak je een rekensom. Nou wil ik een neerlandicus niet per se beoordelen op zijn economische inzicht. “BruutTAAL gaat die oude pdf’s aanbieden voor nog geen euro per leerling (staat op de site). Dit betekent dat als er 30.000 leerlingen dat gaan betalen, er een omzet is van nagenoeg 30.000 euro.”
– Je rekent “nog geen euro” als een euro, in de praktijk zal dit gemiddeld 40 cent zijn.
– 30.000 leerlingen, daar halen we dan de 15.000 gratis leerlingen van Bruuttaal af.
Dan ga je door met: “Dat bedrag wordt betaald voor kant-en-klaar producten die helemaal niets kosten.”
Ik zou er niet over begonnen zijn, maar nu je het toch over geld hebt: inmiddels heb ik in dit jaar aan Bulkboekkosten 23.995 euro. Daarin zijn de personele kosten van onze redactie nog niet meegenomen. Daartegenover staan tot nu toe geen inkomsten.
Ik hoop natuurlijk wel dat we quitte gaan spelen met deze investering (we maken namelijk fantastisch nieuw materiaal), maar zelfs met jouw economisch inzicht moet je begrijpen dat dit voor een gepensioneerde leraar spannende bedragen zijn.
Iedere onderwijsinstelling die me aanklopt voor materiaal, krijgt dat. Zo maar. Ook jou heb ik afgelopen zaterdag tijdens de sinterklaasviering met mijn kleinkinderen verder geholpen. Ik zou het toejuichen als DBNL de klassiekers zelf ook opneemt. Maar deze kruistocht van jou maakt dat wel moeilijker. Hakken in het zand, dat idee.
Bulkboek is een sterk merk. Laagdrempelig topliteratuur de klas in brengen. Natuurlijk vind ik het een eer om die naam te mogen verbinden aan BruutTAAL en hoop ik dat mede daardoor ook BruutTAAL meer leerlingen krijgt.
Als je nou afgelopen zaterdag eens een mailtje had gestuurd met: Michel, zullen we eens kijken of we dit anders kunnen regelen, wat zou er dan gebeurd zijn? Gemiste kans, jammer hoor.
Hier vind je trouwens de Bulkboeken: https://www.bruuttaal.nl/leerling/literatuur/bulkboeken
De collectie blijkt eveneens beschikbaar op het Internet Archive.
Uit Michel Pijpers’ reactie maak ik op dat hij het toejuicht dat de boeken op die manier kosteloos kunnen worden gedownload. Daarmee lijkt de kwestie afgedaan.
Daarnaast zijn er natuurlijk genoeg andere platforms waar de pdf’s gratis kunnen worden ondergebracht, zoals Zenodo of zelfs Google Books.
Hear Hear, iemand die delen snapt.
Het is dus weer eens zichzelf vetmesten op het zweet van anderen, zo te zien. Er had natuurlijk in de statuten van Bulkboek moeten staan dat de eigen inspanningen om pdf-uitgaven te maken, NIET vermarkt mogen worden. Misschien moet Bruutaal eens brutaal aangepakt worden, voor de rechter of in het parlement.
Je bedoelt dat parlement dat in de afgelopen 20 jaar alles privatiseerde en cultuursubsidies decimeerde? Dat zal het wel erg vinden dat BruutTAAL erfgoed redt en prima onderwijs (https://www.bruuttaal.nl/leraar/achtergronden/memorabiliae) faciliteert.
Bulkboek heeft de publicatierechten op die pdf’s. De rechten van de tekstedities, vertalingen, inleidingen en voetnoten liggen bij de editeurs, vertalers, inleiders en voetnoters. Die mensen hebben hun publicatierechten aan Bulkboek overgedaan. Bulkboek kan de publicatierechten overdragen aan een andere uitgeverij. Een derde partij dan degene met de publicatierechten kan niet zomaar die Bulkboeken op de eigen site zetten, dat is schending van de publicatierechten.
Alleen degene die de publicatierechten heeft, is gerechtigd de Bulkboeken op z’n site te zetten. Dus als Bulkboek zegt: ‘Neerlandistiek krijgt de publicatierechten’, dan pas kunnen die pdf’s op de site van Neerlandistiek. Ik heb die pdf’s op mijn harde schijf staan, maar ik mag die niet op Neerlandistiek plaatsen, of op mijn eigen site. Dan schend ik het publicatierecht. Ik mag die pdf’s hebben, maar ik mag ze niet verder verspreiden.
Dat die pdf’s op Internet Archive staan is een schending van het publicatierecht. Zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de eigenaar van het publicatierecht zal Google Books geen pdf op z’n site zetten. Hetzelfde zal gelden voor Zenodo. Het op eigen houtje verspreiden van materiaal waar nog rechten op zitten, is illegaal. Zelfs in de privésfeer mag dat niet. Ik mag niet een pdf mailen aan mijn dochter. Wel mag ik mijn dochter wijzen naar de site van de rechthebbende alwaar zij de pdf kan downloaden.
Blijkbaar heeft Bulkboek ervoor gekozen om de publicatierechten aan BruutTAAL over te doen. Of Bulkboek daar geld voor gekregen heeft, weet ik niet. Maar BruutTAAL heeft het er wel over dat er dingen rondom Bulkboek heel duur zijn. In hoeverre het publicatierecht verkrijgen van oude pdf’s kostenverhogend is, is mij onbekend.
Bulkboek heeft het volste recht om geld voor te vragen voor de publicatierechtenoverdracht (hoewel ik dat onethisch vind, vooral omdat degenen met de auteursrechten geen geld krijgen). Een rechthebbende van een auteursrecht kan protest aantekenen als een uitgever de publicatierechten aan een andere partij overdoet. Dus als Theo Meder (de voetnotenmaker van Beatrijs) zegt: ‘Ik heb de publicatierechten van mijn voetnoten bij Beatrijs overgedragen aan Bulkboek en niet aan BruutTAAL’, dan moet BruutTAAL die voetnoten dus weghalen.
“Dat die pdf’s op Internet Archive staan is een schending van het publicatierecht” -> da’s een heel itneressante kwestie, die ook aantoont dat veel van die idealisten er geen flauw benul van hebben hoe de zaken eigenlijk in elkaar zitten, en het stelt ook de vraag wiens belangen door die “idealisten” eigenlijk worden verdedigd.
Rond 2000 was het bv. nogal de gewoonte om te beweren dat alles “open” moest zijn, en dat mensen die op internet hun privacy beschermden, slinkse bedoelingen hadden. Maar wie heeft er uiteindelijk echt geprofiteerd van dat “open” internet en van het idee dat “informatie vrij wil zijn”? Facebook. En gelijkaardie organisaties.
Ik mag je er misschien op wijzen dat je deze beweringen doet op een website die geheel en al open is, en gratis, en die ook vast van plan is dat te blijven.
Da’s niet noodzakelijk een slechte zaak, maar het idee wordt vaak sloganesk toegepast.
Bv: op middeleeuwse teksten rust ook geen copyright of auteursrecht, maar op de edities vaak wel, omdat er het werk van de tekstbezorger in zit.
Dus sommige varianten kunnen gratis worden verspreid, maar andere niet.
Bv. Penguin Classics heeft volgens mij het een en ander verdiend aan uitgaven van boeken waarop de rechten vervallen waren, en zij moesten concurreren met andere uitgaven die ook geen rechten moesten betalen. Hoe deden ze dat bij PC? Door inleidingen, verklaringen, voetnoten enz. toe te voegen, waarop wel rechten waren.
Daardoor leverde PC iets dat duurder was dan de andere uitgaven, maar het prijsverschil was relatief klein. Nu moet PC concurreren met gratis downloadbare teksten, en dat is natuurlijk een heel andere kwestie. Niet alleen PC verliest daardoor inkomsten, maar ook de tekstbezorgers en iedereen die in de keten zat. Dus ook je plaatselijke boekhandel die daardoor misschien verdwijnt.
Er is nog zo’n slogan: “cut out the middle man”. Maar die “middle man” is soms de kassierster, en het is niet alsof zij met een zak miljoenen naar huis gaat.
Overigens, in de praktijk wordt die verdwenen “middle man” vaak vervangen door andere “middle men”, die vaak nog een stuk duurder zijn, nl. de hele IT-infrastructuur.
Soit, je kunt er nog veel meer over zeggen. Feit is dat het allemaal te vaak te simplistisch wordt voorgesteld.
Ik zou er ook nog aan willen toevoegen dat veel van wat gratis op internet beschikbaar is, wordt betaald door advertenties, en dus in stand wordt gehouden door sterke commerciële groepen. Ik betwijfel of dat altijd zo goed is.
Jammer genoeg gaan er inderdaad ook goeie initiatieven verloren. De https://dehoningpot.blogspot.com/2025/12/de-poetische-kracht-en-nuance.html heeft er enkele vermeld.
De realiteit is, dat zolang iets afhankelijk is van subsidies, het ook afhankelijk is van toevallige veranderingen van machtsverhoudingen door verkiezingen. Dat geeft dus op zich ook geen garanties.
Ik ken ook wel enkele niet onaardige initiatieven, zoals Dossier Andres https://www.dossier-andreas.net/ , waar het probleem elders ligt: nl. het type privépersonen dat ergens aan begint, maar dat niet noodzakelijk volhoudt (alhoewel er in het geval van DA ook een andere reden is: Andreas publiceert tegenwoordig gewoon niet meer, dus de site hoeft niet echt meer te worden bijgehouden).
Ik herinner met het begin van internet, eind de jaren 1990, rond 2000, toen waren er allerlei initiatieven. Ik had in de favorieten van mijn browser heel wat links naar sites die bv. winnaars van literaire prijzen vermeldden.
Allemaal weg. Ik mocht er regelmatig eentje wegstrepen, tot er niets meer overbleef. Blijkbaar allemaal opgezet door tijdelijke werknemers van bibliotheken en andere instellingen, van wie het werk niet werd onderhouden eenmaal ze daar vertrokken.
We zijn nu wel aan het afwijken van het oorspronkelijke onderwerp, maar het is in elk geval duidelijk dat we niet altijd op te veel zekerheid moeten rekenen, gratis of niet gratis, commercieel of niet commercieel, gesubsidieer of niet gesubsidieerd..
Misschien kun je dit nog wat breder zien: https://dehoningpot.blogspot.com/2025/12/de-poetische-kracht-en-nuance.html
Het artikelt meandert nogal, maar het is best wel interessant.
Wat een koehandel! Als Theo Meder en anderen indertijd de toestemming heben gegeven tot overname van hun tekstedities op voorwaarde dat die gratis ter beschikking gesteld zouden worden van het onderwijs, dan moet dat zo blijven. Indien niet, dan zouden Meder e.a. naar de rechter moeten stappen. Als BulkBoek ermee ophoudt, dan kunnen die edities ook volgens mij het best op de DBNL geplaats worden. Daar horen ze thuis en niet bij een uitgever, die er extra aan wil verdienen.
Waar ik wel benieuwd naar ben, 24k aan kosten voor het hosten van wat pdf’s? Hosting is normaal gesproken echt niet zo duur, dus waar gaat dat geld dan naartoe? Dat blijft onduidelijk.
Maar om open access-idealen met bedrijfseconomische realiteit te combineren; geef de oude Bulkboeken gewoon aan DBNL zodat ze voor iedereen gratis blijven, dat is waar ze thuishoren en dat was ook de oorspronkelijke bedoeling. BruutTAAL kan zich dan focussen op nieuw materiaal en extra diensten waar scholen wél voor willen betalen. En zo houdt iedereen z’n idealen én z’n businessmodel overeind.
Het leeuwendeel van dat geld is opgegaan aan het bouwen van een nieuwe website met filtermogelijkheden voor leraren. Zo wordt het een eitje om een verhaal te kiezen dat bij je onderwijs past: kerstverhaal met ik-perspectief voor 12-jarigen, LHBTIQ+-verhaal met flashbacks voor 4 havo, zo gevonden. De metadatering door onze redactie is niet meegenomen in deze berekening, je begrijpt dat dit herlezen en metadateren een tijdrovende kwestie is.
De vormgeving en druk van het nieuwe Bulkboek Klasseverhalen 1 (10.000 exemplaren) is een andere fikse hap uit ons budget.
Dat heeft in jouw beleving niks te maken met de klassiekers, maar voor een mini-uitgever als BruutTAAL is het belangrijk om onze core-business (de methode) door te ontwikkelen en daarvoor prima redacteuren aan te trekken die we dan ook fatsoenlijk betalen.
Het is overigens nooit de ‘oorspronkelijke bedoeling’ van Bulkboek geweest om gratis te zijn. Alleen betaalden leerlingen/ouders vroeger de leermiddelen en merkten leraren dat niet; zij zetten de Bulkboeken gewoon op de lijst van aan te schaffen materialen. Dat was voor scholen idd gratis.
Ik weet niet of je die betaalmuur zomaar onethisch mag noemen. Zomaar alles gratis rondstrooien, is geen garantie voor het voortbestaan ervan.
Ik weet dat er allerlei mensen zijn die vinden dat alles op internet gratis moet en kan zijn, maar wie profiteert daar uiteindelijk het meest van? LLM’s zoals ChatGPT zijn vooral getraind met Wikipedia ingangen, die decennialang door duizenden mensen gratis werden geschreven, en waarvan nu multimiljardairs profiteren om mensen te ontslaan.
Het is niet het “gewone volk” dat van die gratis aanbiedingen geniet, het zijn multimiljardairs die het als gratis grondstof gebruiken om producten mee te maken waardoor ze nog rijker kunnen worden, en dat dankzij mensen die voor niets hebben gewerkt.