Combinatie van tot voorheen gescheiden onderzoeksmethodes moet leiden tot doorbraak en nieuwe inzichten

Persbericht Huygens Instituut

Elli Bleeker van DHLab en het Huygens Instituut krijgt NWO-subsidie voor het ontwikkelen en evalueren van een nieuwe methode om cultureel-maatschappelijke invloeden op literaire werken te onderzoeken. Hierbij combineert ze computationele analyses met theoretisch onderzoek en interactieve visualisaties.

Een boek verschijnt, de maatschappij spreekt er schande van, de schrijver past de tekst aan. Of: een boek verschijnt, de maatschappij verandert, jaren later wordt de tekst aangepast door de uitgeverij. De meeste literaire werken zijn niet in beton gegoten maar worden steeds aangepast, tijdens en soms zelfs na het leven van de auteur: een dynamisch samenspel tussen schrijvers, lezers en de samenleving.

Hoe kunnen we die variaties inzichtelijk maken? Hoe kunnen we de revisies, aanpassingen en weglatingen in literaire werken begrijpen in het licht van hun culturele en historische context? Dit zijn het soort vragen waar literatuurwetenschappers al eeuwenlang mee worstelen.

Mixed-methods aanpak van tekststudie en computeranalyse

Dankzij de NWO-toekenning voor Making Sense of Versions kan onderzoeker Elli Bleeker een nieuwe aanpak ontwikkelen om literaire tekstvariaties zowel op micro- als macroniveau te onderzoeken: binnen de tekst zelf, gelinkt aan historische en culturele context, en op structureel niveau.

Samen met een externe research software engineer worden interactieve visualisaties ontwikkeld en een browser-gebaseerde onderzoeksomgeving gebouwd. Daarmee kan worden onderzocht en gevisualiseerd hoe literatuur en maatschappelijke waarden elkaar beïnvloeden en in wisselwerking tot verandering leiden.

Close reading en computational stylistics

Traditionele tekstwetenschap, zoals close reading, legt nauwkeurig vast welke woorden of tekens veranderen, maar heeft moeite met het herkennen van grotere patronen. Computational stylistics kan zulke patronen wel blootleggen, maar wordt zelden gebruikt om de ontwikkeling van individuele teksten te bestuderen.

Van oudsher zijn de twee disciplines van elkaar gescheiden gebleven, aldus Elli Bleeker: ‘Binnen ons project gaan we onderzoeken hoe ze te combineren zijn. Deze integratie zou ons begrip van tekstuele variaties en het samenspel tussen tekst en context fundamenteel kunnen veranderen. Dit kan zorgen voor een methodologische doorbraak.’

Toepassing op Nederlandstalige literatuur

De nieuwe aanpak wordt getest op meerdere Nederlandstalige literaire werken uit de twintigste eeuw die aan significante revisies onderhevig waren, bijvoorbeeld onder druk van sociale weerstand of door persoonlijke keuzes van de auteur. Denk aan werken als Pijpelijntjes (1904) van Jacob Israël de Haan en Het dagboek van (de vrouw van) een beeldhouwer (1964, 1986) van Dirkje Kuik.

Instrument voor toekomstige onderzoekers en projecten

Het project zal worden uitgevoerd in nauwe samenwerking met een internationaal onderzoeksnetwerk om te garanderen dat de methodologie en onderzoeksomgeving aansluiten bij concrete wetenschappelijke behoeften.

We willen voorkomen dat we een geïsoleerd instrument creëren,’ aldus Bleeker. ‘Door tijdens de ontwikkeling nauw samen te werken met de wetenschappelijke gemeenschap, zorgen we ervoor dat we iets bouwen dat echt nuttig is en dat een antwoord biedt op de werkelijke uitdagingen op het gebied van onderzoek.

De methodes, tools en onderzoeksomgeving uit dit project zullen na oplevering open source beschikbaar worden gemaakt. Toekomstige onderzoekers kunnen er zo gebruik van maken zonder programmeerkennis of installatie van speciale software.

Anne Frank Manuscripten

Eerder publiceerde Elli Bleeker met Peter de Bruijn het boek Anne Frank, schrijfster, een publieksversie van het project Anne Frank Manuscripten. In dit onderzoek werd nauwkeurig de vele revisies die Anne Frank aanbracht in haar werk onderzocht. Zo kon stap voor stap haar literaire ontwikkeling in kaart worden gebracht.