Drongelen is een klein dorp even ten noorden van de Bergsche Maas bij Waalwijk. Vroeger lag er ook nog een ‘zusterdorp’: Gansoijen. Dat laatste dorp met kasteel is verdwenen door het graven van de Bergsche Maas. De Bergsche Maas moest een oplossing bieden voor de situatie dat Rijn en Maas alle twee een hoge waterstand hadden, waardoor het water van de Maas niet bij Loevestein de Waal-Merwede op kon. Vele dijkdoorbraken waren veroorzaakt doordat het water niet weg kon. Onderstaande kaarten uit 1885 resp. 1968 laten zien hoe het gebied door de aanleg van de Bergsche Maas op zijn kop gezet is. Maar waar komt de naam Drongelen vandaan?

De naam Drongelen

De oudste vermelding van het dorp Drongelen stamt uit 1262. Er is dan sprake van ene Henticus van Drungele (Pirenne, 1896, p. 163). Wat betekent Drungelen of Drongelen? Van Berkel en Samplonius geven nog wat extra oude vermeldingen:

1270 de Drungele, 1274 Drongel, 1312-1350 Johannes de Dronghel, Dronghelen, 1339 Drongelen, 1371 willem van dronghelen, 1388 kopie ca. 1388 Dronghelen, 1400 en later Dronghelen, Drongelen;

Wij voegen hier nog aan toe de vermelding: het lage gerecht van de parochie Drongelen uit 1303 (Kort, 1997c, nr. 50). Van Berkel en Samplonius opperen voorts twee mogelijke verklaringen voor de naam:

Misschien een samenstelling van → lo ‘licht, open bos’ en een eerste deel dat wel wordt verbonden met ono. drengr ‘dikke stok’. Ook heeft men gedacht aan een waternaam *Drongel, een afleiding met -l- suffix van drong, bij de woordstam van dringen, vergelijk voor de betekenis het volgende citaat: ‘Sluisen om ’t water, als te drong wert, uit te laeten’.

De etymologie is dus lastig en onzeker. We bespreken eerst de optie dat Drungele te maken heeft met een dikke stok en een open plek in het bos. Nu is het woordje le een bekend woord voor loo, open plek in het bos. Er zijn meer plekken in de buurt met dat le, zoals Uppel (Upple) en Andel (Anle). En bos zal er geweest zijn bij Drongelen, gelet op de toponiem De Rooijense polder en boerderij de Rode, afgeleid van rooien . Maar een dikke stok laat zich lastiger plaatsen in een toponiem. Weliswaar is er in de buurt een Hagendoorn. En een Vliert waar dus vlierstruiken gestaan zullen hebben. Toch laat de combinatie van dikke stokken en een open plek in het bos zich lastig voorstellen dat er een plek was waar zo lang dikke stokken lagen dat er een toponiem door ontstond.

We richten het vizier op een waternaam. Drongelen heeft in die optie van Van Berkel en Samplonius te maken met dringen en water. Waarom kan Drongelen iets te maken hebben met dringen van water? Laten we eerst de water-situatie rond Drongelen in beeld brengen. Dit is een best ingewikkeld verhaal, want de situatie rond het water veranderde daar door de millennia heen.

De Drongelense watergeschiedenis

We beginnen in de tijd van de Romeinen. De Romeins-middeleeuwse Maas was er nog maar net. Er waren nog geen grote oeverwallen, maar de Romeinen kwamen er al wel, blijkens vondsten. De Romeins-middeleeuwse Maas liep van bij Den Bosch (Hedikhuizen) onder Heusden langs. Zij slingerde rondom het huidige traject van de Bergsche Maas. Bij Hank, bij de A27, nam de rivier een noordwestelijke route om bij Dordrecht uit te komen en daarvandaan naar zee te stromen.

Hoe zat het bij Drongelen? We weten niet precies hoe het daar zat. De Sint-Elisabethsvloed heeft daar veel gebied weggeslagen. Juist omdat er veel weggeslagen is, weten we dat het geen vaste klei was, maar veengrond. Het gebied was laagland tussen de oeverwal van de ten noorden van Drongelen lopende Dusse, de voorloper van de Maas en de Brabantse hogere zandgronden. Dat verklaart dat er een nat gebied was, waar de Romeins-middeleeuwse Maas doorheen stroomde.

Waar de Romeins-middeleeuwse Maas stroomde kunnen we goed zien aan kaarten die gemaakt zijn door de Rijksuniversiteit Utrecht op basis van m.n. bodemonderzoeken in het rivierengebied. Via bodemonderzoek kon vastgesteld worden wanneer waar welke rivieren stroomden. Voor het traject Heusden Waalwijk is het volgende beeld uit de onderzoeken naar boven gekomen.

We zien op bovenstaande kaart twee relevante historische rivieren. Tot in de Romeinse rijd was er in oranje de bovenste rivier, de Dusse. De oranjebruine rivier beneden is de Romeins-middeleeuwse Maas. Waalwijk, met daartegenover Drongelen, ligt links op de kaart. Heusden ligt rechts. De rond 1900 gegraven Bergsche Maas (wit) doorkruist de loop van de historische rivieren.

Wat opvalt is dat nabij Waalwijk-Drongelen de rivieren breed waren, extra breed zelfs. Richting Heusden trechteren de rivieren steeds meer. Dit fenomeen, dat historische rivieren bij Drongelen de ruimte namen, is te verklaren. Wie zich in de rivierdynamiek verdiept ontdekt dat de invloed van eb en vloed via de Maas voor de bouw van de Haringvlietsluizen reikte tot Hedel/Den Bosch. Het zeewater ondervond eertijds minder weerstand van ondiepe bodems en bochten in de rivier. In vroeger tijden remden ondiepe en bochtige plekken de invloed van met name vloed. Daar waar vloed van zee en afvoer van regenwater van de bovenstroom van de rivier elkaar ontmoeten ontstaat stuwing. Het water gaat omhoog. Met onze huidige dijken is dat normaliter geen probleem. In de tijd van de onbedijkte Maas was dat probleem er wel. Het water spreidde zich zijwaarts. Dat is op bovenstaande kaart goed te zien bij Waalwijk en Drongelen. Hier moest de rivier de breedte in. Drongelen is dus een plek met een speciale betekenis in het rivierengebied. We gaan nu kijken of de door Van Berkel en Samplonius gedachte waternaam nu te verklaren is.

Drongelen als waternaam

Van Berkel en Samplonius geven, we zagen het hierboven al, een verwijzing naar de woordstam dringen. Op de Etymologiebank vindt men diverse beschrijvingen en voorbeelden die gaan over dat woord dringen (met als variant drungen) en de toepassing daarvan in het verleden. De grote gemene deler is: met kracht, druk, zich een weg banen, persen. En dat is precies wat het water bij Drongelen deed: vloed van zee drukte water naar het oosten, rivierwater van de Maas wilde zich naar beneden persen en door deze twee tegengestelde krachten baande het water zich zijwaarts een weg.

Drongelen: het water dringt…

Al met al is er genoeg aanleiding om Drongelens etymologie als volgt samen te vatten: plek waar het rivierwater gaat ‘dringen’ ofwel stuwen omdat het niet door kan gaan, zijn baan niet voort kan zetten omdat er ruimteprobleem is.

In dit licht wordt onderstaand fragment uit de rivierenkaart van Rijkswaterstaat helder.

De Maas loopt van de zuidzijde van Doeveren naar Gansoijen. Drongelen ligt linksboven. De Oude Waag is het gebied waar de rivier zijn water kwijt kan in geval van hoog water. De dijk ligt op grote afstand. We zien er dijkdoorbraakwielen. Kennelijk was er soms toch nog te weinig plek voor het water. Bij Drongelen-oost bevindt zich een perceel met de veldnaam Zandweide. Die naam ontleent het perceel aan de omstandigheid dat ooit bij een dijkdoorbraak zo veel zand uit de doorbraakkolk meegenomen werd dat tot op de dag van vandaag daar een zanderige bovenlaag ligt.