Een vertaling zonder gepaard rijm

Het Middelnederlandse werk Van den vos Reynaerde is een hoogtepunt in de Nederlandse literatuur. Jan Goossens noemt de Reynaert het enige voortbrengsel van de Nederlandse letterkunde dat in de wereldliteratuur ruime bekendheid heeft verworven. Er zijn in de loop der jaren verschillende vertalingen gemaakt in het hedendaags Nederlands. Sommige zijn op rijm vertaald, andere in proza. Intussen zijn er ook overzettingen in de Nedersaksische variëteiten Gronings en Twents. Beide op rijm. Voor het Drents is er een gedeeltelijke vertaling op rijm van Jan Naarding. Recentelijk verscheen van de Reynaert een hervertelling in proza in het Drents. Er is inmiddels ook een vertaling in het Sallands, gemaakt door ondergetekende, die in maart zal verschijnen. Deze Sallaandse vertaling heeft evenals de Twentse vertaling als brontekst de uitgave van de mediëvist prof. dr. Frits van Oostrom uit 2023: De Reynaert. Leven met een middeleeuws meesterwerk. 

Geen gepaard rijm

Deze Sallandse vertaling verschilt cruciaal van veel andere vertalingen, omdat ervoor gekozen is om geen gepaard rijm te gebruiken. Bij dat rijm heb je telkens twee op elkaar volgende versregels waarin de laatste beide woorden aan het eind op elkaar rijmen. Dit wordt weergegeven als aa bb cc. De reden waarom dit rijm niet is nagestreefd is dat ik het Middelnederlandse werk letterlijk wilde vertalen. Om dat gepaard rijm terug te laten komen in de vertaling moet je je als auteur in allerlei bochten wringen met het gevaar dat de inhoud van de vertaling in wisselende mate gaat afwijken van wat er in de brontekst staat. In dienst van het rijm wordt de vertaling dan wat vrijer weergegeven, maar ook worden er extra zinnen of delen van zinnen toegevoegd. Als je de brontekst letterlijk weer wilt geven en de doeltekst soepel wilt laten lopen, dan moet je het als vertaler hebben van een andere literaire techniek: metrum en ritme. Daarbij moet je als vertaler de speelruimte verkennen die er is binnen de woordenschat van de doeltaal, die doorgaans toch te beperkt daarvoor is, en variëren in de volgorde van de woorden, waar dat mogelijk is. Waar het gepaard rijm in deze vertaling mogelijk was zonder de inhoud van de brontekst geweld aan te doen, is dit natuurlijk wel gebruikt.

Kunstgrepen van de schrijver

De schrijver van Van den vos Reynaerde gebruikt zelf soms een stijlmiddel dat we veel tegenkomen in de Middelnederlandse epiek. Daarbij verbindt hij twee woorden die (ongeveer) hetzelfde betekenen, aan het einde van een regel nevenschikkend met elkaar door middel van ‘en’. Het tweede woord rijmt dan met het laatste woord uit de vorige of volgende versregel. Enkele voorbeelden:

• (…) bouder ende coene / (…) hoene;
• (…) doe, / (…) in hueghen ende vroe;
• (…) nam / (…) tornich ende gram;
• (…) ghemaect ende ghescreven / (…) gheven;
• (…) mesdaet / (…) toren ende quaet.

De dichter van de Oudsaksische Heliand doet iets wat hiermee te vergelijken is. Hij zegt dan twee keer hetzelfde in andere woorden om in dat tweede gedeelte stafrijm te gebruiken. Zie hiervoor mijn artikel Stafrijm in de Heliand. Wat dat rijm betreft in Van den vos Reynaerde: zie ook een interessant artikel daarover van Jan Uyttendaele in dit tijdschrift: De zaak Reinaerd Vos.

Geannoteerde editie

De Sallandse Reynaert is bovendien geannoteerd. Het bevat 158 eindnoten, die onder meer toelichting over

• historische en culturele achtergronden;
• plaatsnamen en vooral eigennamen met hun betekenissen en symboliek;
• juridische en theologische aspecten met hun sociale context van de dertiende eeuw;
• woordgebruik en stijl.

Taal en spelling

Voor deze Sallandse vertaling heb ik mijn moedertaal gebruikt: het Hellendoorns. Voor de spelling en de grammatica verwijs ik naar twee werken van mijn hand: Spellinggids voor het Sallands (te verschijnen in 2026) en De taal van Hellendoorn (2025). Verder kan gekeken worden in Heliand. Sallaandse vertaling (2022) van ondergetekende. De Sallandse spelling in al deze werken beoogt een standaardspelling te zijn. Deze spelling sluit aan bij Handleiding voor het schrijven van de streektaal van Noordwest-Overijssel, Salland en de Oost-Veluwe van Philomène Bloemhoff-de Bruijn (2009). Dit is een belangrijk werk over streektaalspelling dat met autorisatie van prof. dr. Hermann Niebaum, voormalig hoogleraar Nedersaksische taal- en letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen, gepubliceerd werd.

De regels die zijn toegepast voor het Sallands sluiten dus aan bij de regels in deze handleiding van Philomène Bloemhoff. Voor het Sallands zijn er wel enkele verschillen genoteerd, die uitgebreid worden besproken in de genoemde spellinggids voor het Sallands

Vertaalvoorbeeld

Om een indruk te geven van deze Sallandse vertaling geef ik hieronder de vertaling van de Proloog. De noten zijn voor de overzichtelijkheid hier weggelaten. Het woord dikke in de tweede versregel betekent niet ‘dikwijls’, maar ‘erg’.

Veurrede

Willem den Madocke maekten
waor hij dikke umme waekten –  
hum speet ’t zo glûunig häd, det
een aevontuur van Reynaert in het
Nederlaands ónofgemaekt ebleven
was – det Arnout nîet beschreven häd –
det hij het heiligenlèven gung zûuken
en het verhaal naor de Fraanse bûuke
zo in het Nederlaands is begunnen.
Meuge God hum ziene hulpe vergunnen!
Noew wîes ik d’r met naodruk óp det
ik in dit begin de boerenkinkels en de
kôezens beiden wolle verzûuken, zóllen
zîe ärgens kómmen waor zîe dit dichtwärk
en disse weurde heurt, die van gin nut bint
veur ere oren, det zîe naolaot disse an te
reuren. Tevölle liekt zîe óp d’n raef, den
aait al net zo lillijk klinkt! Leugenachtig
maekt zîe zo’n gedicht, waorvan zîe nîet
meer weet as ik dôe van hoe de lûu heet
die noew in Babylonië lèèft. Gôed deuden
zîe d’ran umme det te laoten! Det zeg ik
nîet uut ègenbelang: in stilte zól mien
gedicht wène ebleven, häd ’t miej îene
nîet evraogd, den, in hoofs gedrag zo
glûunig gôed, heel geerne heur zaeken
hôedt. Zîe vreug miej umme dit aevontuur
aover Reynaert te maeken. Al zóllen de
brompötte, de boerenkinkels en de kôezens
anmärkings daoróp maeken, ik wille det
die lûu het heurt die geerne eerzaem lèèft
en eer dèènken d’rnaor keert umme te lèven
óp goeie wîeze, of het noew ärmen bint
of rieken. Begriept dit óp de goeie wîeze!
Heurt noew hoe det ik hier beginne.

De Sallandse Van den vos Reynaerde verschijnt in maart 2026, maar is al te bestellen op de site van de uitgever. Zie aan het eind.

Op het moment werk ik aan een Nederlandse vertaling van Van den vos Reynaerde, op basis van dezelfde brontekst en ook zonder gepaard rijm. Vanwege het verschil tussen het Nederlands en het Nedersaksisch is dit weer een geheel nieuwe uitdaging.

De Sallandse Reynaert is uitgegeven door de Nedersasische Uitgeverij en te bestellen via deze site.