Zodra er een nieuwe communicatietechnologie opkomt, beginnen mensen zich de vraag te stellen wat het effect ervan zal zijn op de taal. Bij de opkomst van de telefoon maakten mensen zich al zorgen over de vraag of het geen eindeloos geklets tussen ‘huisvrouwen’ in de hand zou werken, en de laatste twintig jaar heb ik, ik weet niet hoe vaak, die vraag gekregen over sms, Facebook, Twitter, TikTok, en wat dan ook.

Het antwoord is om allerlei redenen lastig te geven. De communicatie tussen mensen is in de afgelopen eeuw duidelijk veel informeler geworden, minder afstandelijk. Komt dat nu doordat we door al die media zoveel dichter bij elkaar zijn gebracht? Of is het een proces dat toch wel zou zijn gebeurd, en dat het succes van een heleboel media juist moet worden verklaard door onze hang naar nabijheid? De telefoon en de sociale media zijn zo populair geworden omdat we graag veel en informeel met elkaar praten, in plaats van andersom?

Nigeriaans

De laatste tijd wordt de vraag ook gesteld voor kunstmatige intelligentie. Beïnvloeden chatbots de taal? Een eerste onderzoek van een groep Duitse statistici biedt aanwijzingen dat er in ieder geval iets aan de hand is. De onderzoekers bekeken het woordgebruik in een grote hoeveelheid academische YouTube-video’s van voor en na de invoering van ChatGPT. Het bleek dat woorden die kenmerkend zijn voor chatbots de laatste jaren ook door mensen significant vaker gebruikt worden. Voor een verzameling willekeurige andere woorden die ook werden getest, veranderde het gebruik niet.

Hoezo zijn er eigenlijk woorden (het gaat in het Engels om delve, underscore, realm, and intricate) die door chatbots vaker gebruikt worden dan door mensen? Voor delve is wel geopperd dat het woord relatief veel vaker voorkomt in het Nigeriaanse Engels. Omdat Nigerianen een belangrijke rol speelden bij het trainen van chatbots – ze moesten eindeloos beoordelen hoe goed antwoorden eigenlijk pasten – zouden ze dus een taalkundige invloed hebben gehad op de taal. Als dit klopt, heeft het Nigeriaanse Engels nu dus meer invloed op hoe de taal wereldwijd gebruikt wordt.

Er valt wel het een en ander af te dingen op deze resultaten. De frequentie van woordgebruik is sowieso nogal variabel en trendgevoelig – fluctuaties kunnen alle kanten op gaan, kijk maar naar stopwoorden die kunnen verschijnen en verdwijnen. De opkomst van delve is daarmee waarschijnlijk een zeer tijdelijke, ook omdat de makers van chatbots waarschijnlijk maatregelen hebben genomen de taal wat minder Nigeriaans gekleurd te maken. Daar komen dan misschien weer andere woorden voor in de plaats.

Vernederlandsing

Ook bij andere media is het aangetoonde effect er vaak een van dat woorden tijdelijk wat meer gebruikt worden – dat de grammatica of de uitspraak veranderen door nieuwe media is veel lastiger aan te tonen, ik ken er in ieder geval geen echt overtuigende voorbeelden van. Dat mensen zich aan de stemmen van chatbots zullen aanpassen, valt dus nog maar te zien.

Dat wil niet zeggen dat het effect niet opvallend is. Het laat op zijn minst zien hoe actief de makers van al die YouTube-filmpjes kennelijk met chatbots, of met producten van chatbots, in de weer zijn. Het gaat om ‘academische’ YouTubes, dus met lezingen en colleges en dergelijke, met enige kwade wil zou je kunnen veronderstellen dat chatbots werden ingezet bij de voorbereiding ervan. Wij zijn allen Petra De Sutter.

Of je het voor het Nederlands ook zou kunnen testen, weet ik niet zeker. Er was een tijdje geleden sprake van dat het Belgisch Nederlands ondervertegenwoordigd was in vergelijking met het Nederlands van Nederland, maar dat lijkt me moeilijker om op individuele woorden vast te leggen. Maar áls er in deze jaren een sterke vernederlandsing van het Nederlands in België zou plaatsvinden, zouden we het daar dus aan kunnen toeschrijven.