Achter het Achtervoegsel 62

Otmars zonen van Peter Buwalda had ik enige jaren geleden al eens gelezen, maar aan zijn Bonita Avenue – dat al veel langer als schaamboek in de kast stond – was ik nog niet toegekomen. Maar toen laatst een vriend lovend over het boek schreef, besloot ik dat het nu toch echt de hoogste tijd was om dit alom bejubelde boek eens ter hand te nemen. Had ik dat maar eerder gedaan. Het boek pakte me en – o grote vreugde – het bevatte een mij nog niet bekend ette-woord: separette.

Op bladzijde 106 van Bonita Avenue lezen we dat het personage Aaron Bever van eind december 2000 tot ergens in juni 2001 was opgenomen op de gesloten afdeling van De Twentse Tulp, een psychiatrisch ziekenhuis aan de rond van Enschede. De eerste drie weken bracht hij daar door in een isoleercel, die Buwalda als volgt beschrijft:

Meteen toen hij de Tulp binnenkwam hadden ze hem laten afkoelen in een van de betonnen ‘separettes’, zoals ze die stal zonder hooi durfden te noemen. Er lag een kaal matras van grijs plastic en er stond een roestvrijstalen po. Aan een van de koude geluiddichte wanden hing een bord met wit schoolkrant. Er kwam niets in en er ging niks naar buiten.

Buwalda plaatste het woord separettes tussen aanhalingstekens. Waarschijnlijk niet om aan te geven dat dit een onbekend woord is – al zal dat zeker een rol hebben gespeeld – maar om ironie uit te drukken. De tegenstelling tussen een ‘stal zonder hooi’ en een sjiek en lieflijk klinkend woord als separette kan haast niet groter zijn.

Ouderwetse methode

Het woord separette lijkt een Nederlandse neologisme te zijn; het komt althans niet voor in de online vertaalwoordenboeken Engels, Duits en Frans van Van Dale en ook in de Oxford English Dictionary, Le Littré en het Deutsches Wörterbuch heb ik het niet gevonden. Vermoedelijk is het dus gevormd van het werkwoord separeren ‘scheiden’  waaraan het suffix –ette is gevoegd. Die uitgang kent hier de betekenis ‘kleine ruimte’ maar heeft zeker ook iets verzachtends in zich. Als ik noodgedwongen zou moeten kiezen tussen een isoleercel en een separette wist ik het wel.

Even dacht ik dat separette tussen haakjes was geplaatst omdat Buwalda wilde aangeven dat het woord een bedenksel was van Aaron Bever, maar het onvolprezen Delpher wees uit dat dit niet het geval kon zijn. In de psychiatrie blijkt separette begin jaren tachtig al een eufemistische term voor de isoleercel of het isoleerhok te zijn. In de Leeuwarder Courant van 22 maart 1980 staat een groot interview met de Bennebroekse zenuwarts Frank van Ree die zich grote zorgen maakt over het gebrek aan goed opgeleid personeel in psychiatrische ziekenhuizen. Hierdoor grijpen deze ziekenhuizen uit pure onmacht terug naar ouderwetse methoden, waaronder de rentree van de isoleercel:

Van Ree: „Vroeger heette dat gewoon Het Hok. het isoleerhok. Maar nu spreekt men heel deftig van „separeren”. Het woord isoleren wordt nauwelijks meer gebruikt. Het is een héél ernstige zaak, als men de vrijheid van de mensen af gaat nemen en dat als een doekje voor het bloeden een mooie naam gaat geven. Of men gaat zo’n ruimte zelfs „separette” noemen. Er zijn afdelingen waar geen isoleercellen voldoende zijn en dat wordt men overgebracht naar de „separette” in de „service-afdeling”. En dat betekent dat ’ie verdomme in een bunker wordt geflikkerd. Of nog erger: in zo’n moderne, nieuwe isoleercel met intercom en televisiecamera. Ik kan ze hier laten zien. Daar moeten ze dan naakt in, dat wordt gewoonte langzamerhand. Want de patiënten zouden zich eens kunnen ophangen. Je hebt in een isoleercel wel niks om aan te hangen, maar het zou eens kunnen … Dus zet ze dan maar naakt op de brits in dat hok een paar uur. En dat heet dan: mevrouw of meneer was gistermiddag een paar uurtjes in de separette op de service-afdeling.”

Verhullende terminologie

In NRC Handelsblad van 29 maart 1985 constateert prof. mr. C. Kelk in een pre-advies voor de Vereniging voor gezondheidsrecht dat patiënten in een verpleeghuis nog minder rechten lijken te hebben dan gevangenen. Daarnaast valt het hem op dat in verpleeghuizen dezelfde verhullende terminologie wordt aangetroffen als in alle andere ‘totale instituties’:

waar in een enkele inrichting de isolatiecel met „separette” wordt aangeduid, wordt in het voormalige verpleegtehuis nu van „een thuis voor onze bewoners” gesproken.

In hetzelfde jaar wijdt de Volkskrant (20 april 1985) een artikel aan de praktijk van psychiatrische ziekenhuizen om patiënten – vanwege personeelstekort én geldgebrek – voor korte of lange tijd in een aparte ruimte te plaatsen.

“Veel separaties vinden plaats in daartoe niet geëigende ruimten”, schrijft de inspectie. Die worden dan ook niet cru separeerruimte genoemd, maar krijgen benamingen als: “reguleerkamers, separettes, zachte separeerverblijven” en zelfs ”stiltecentrum”.

Daarmee blijkt de hoeveelheid synoniemen voor de isoleercel nog niet uitgeput. Een werkgroep van Defence voor kinderen maakte zich sterk voor de afschaffing van eenzame opsluiting van jongeren. De Volkskrant van 28 januari 1987, die hierover bericht, schrijft dat de regelgeving hieromtrent geregeld gewijzigd is maar niet zo vaak als de namen voor de ruimte waar de jongeren in werden opgesloten:

Vroeger werden jongeren in het cachot gestopt. In de loop van de tijd is dat veranderd in een strafvertrek, afzonderingsruimte, opvangkamer, time out, separette of de eigen kamer. De handeling heet geen opsluiten of isoleren meer, maar afzonderen.

Gewoon om van te dromen

Echt vrolijkmakend is dit stuk tot nu toe niet geweest. Om u toch niet in mineur naar de volgende bijdrage op Neerlandistiek te laten gaan eindig ik met een andere en bovendien de oudste betekenis van separette. Die kwam ik tegen in De Maasbode van 26 juli 1958. Op vier speciale pagina’s voor vrouwelijke lezers – Uw domein, mevrouw – wordt stilgestaan bij kleding die bij het “zee- en zonnebaden” bijzonder praktisch is:

Nieuwigheidjes zijn de “séparettes”. Bloesje, recht rokje, shorts, plooirokje, lange pantalon, recht jasje, alles in bij elkaar passende en met elkaar gecombineerd materiaal. Gewoon om van te dromen…. en praktisch. ‘

Gescheiden kledingstukken die samen een fraai geheel vormen. Deze separettes zitten vast een stuk aangenamer dan die in psychiatrische ziekenhuizen als de Twentse Tulp.