Meske betekent zowel ‘meisje’ als ‘mesje’ – althans in de Brabantse dialecten van de Langstraat, de Midden-Brabantse regio waar ik ben opgegroeid. Dè meske schelt d’ren appel meej ’n meske.

In Oost-Brabant zit dat anders. Ga je vanuit het oostelijkste Langstraatdorp Vlijmen 12 kilometer naar rechts op de kaart, dan kom je in Rosmalen. Daar is een mesje ook een meske, maar een meisje noemen ze een mèske. Dat accentje zet ik daar met een reden op. Het laat zien dat we hier met een andere klinker te maken hebben: niet de /ɛ/ van bed maar de /æ/ van het Engelse back – wat a-achtiger dus.

In Oost-Brabant heb je namelijk twee soorten korte e’s, en die maken echt een betekenisverschil. Met een net vang je iets, maar nèt is zojuist. Een penneke is een pennetje, maar een pènneke een pannetje. Hier hoor je de drie genoemde paren:

Waar de grens tussen één e en twee e’s precies loopt, daar is de laatste decennia geen betrouwbaar onderzoek naar gedaan. De Langstraat en de regio Tilburg kennen maar één type e – daar is geen twijfel over – maar waar begint het e/è-gebied? Nou, daar ben ik gisteren in Haaren wat wijzer over geworden.

Taalverschillen

Een tijdje geleden heb ik een groep gepensioneerde vrijwilligers aangeboden om te helpen met het vastleggen van hun taal. Ze zijn een woordenlijst aan het maken van het dialect van Haaren, en daarin zouden ze de klinkers die het Haarens onderscheidt, goed willen documenteren. Mijn ervaring met de Brabantse klankrepertoires en spellingssystemen was welkom, want je moedertaal is zó’n vanzelfsprekendheid dat een paar fonetisch getrainde, vreemde oren goed van pas komt.

Ik liet de mannen allerlei woorden uitspreken, terwijl ik mijn oren spitste. Daarna vroeg ik ze welke woordparen ze vonden rijmen. Wat bleek? Meske en net spraken ze duidelijk anders uit dan mèske en nèt. Het ‘oostelijke’ e/è-gebied ligt dus niet alleen 12 kilometer rechts van Vlijmen, maar ook 12 kilometer pal daaronder! (Met welke regio Cromvoirt en Helvoirt meedoen, moet ik later nog eens uitzoeken.)

De heren vertelden me dat Haaren vroeger nauwelijks contact had met de Langstraat, onder andere doordat de Loonse en Drunense Duinen ertussen liggen. Haaren was meer gericht op het oosten. Dat blijkt dus ook mooi uit de taalverschillen.

Voorbij de 30 klinkers

De manne kunne nou wir ’n tèèjke vurùt, èn ik ging nòr hùis meej ’n wèirm wòrstebreujke èn ’ne vòrse péperkoek van d’n bèkker – om het maar eens op z’n Haarens te zeggen.

PS Ze maken in Haaren zelfs het wat zeldzamere Oost-Brabantse verschil tussen twee korte a-klanken: man rijmt niet op hán (hadden), en adder niet op vádder (vader). De á staat hier voor een half zo lange versie van de aa van taak:

Tegenover de 16 Standaardnederlandse klinkers heeft het Haarens er 25, bleek uit een overzicht dat we samen hebben gemaakt. Verder naar het oosten zijn er dialecten die zelfs voorbij de 30 zitten.