Tekstportret Kristel Doreleijers

In de serie Tekstportretten laat Jan Renkema iemand poseren in zijn tekstatelier, ter gelegenheid van een bijzondere aanleiding. Kristel Doreleijers kreeg enkele maanden geleden een Veni-subsidie toegewezen voor onderzoek naar de sociale betekenis van nieuwe grammaticale constructies in jongerentaal. Over enkele maanden verschijnt haar eerste publieksboek Superbrabants over hyperdialect in het land van Guus Meeuwis, New Kids en PSV.

Ergens voor gaan

Zwemmen, dat was het eerst voor mij. Als zevenjarige mocht ik proefzwemmen voor de moeder van Pieter van den Hoogenband, bij zwemclub PSV in Eindhoven. Ik werd eruit gepikt. Een bijzondere schooltijd: vaak om vijf uur op, eerst trainen, dan naar school en ’s middags weer een paar uur in het water. Een speciale middelbare school voor topsporters. Ik heb altijd ook heel goed willen zijn op school. De traditionele zinsontleding vond ik fantastisch, en ook boekverslagen en zelf verhalen schrijven. Ik wilde heel graag op het hoogste niveau zwemmen, maar eigenlijk mocht ik dan niet naar het gymnasium, omdat Grieks en Latijn in de late middag werden gegeven. Puzzelen met taal vond ik net als zwemmen heerlijk, dus ik ging de uitdaging toch graag aan.

Mijn ouders hebben mij altijd bijzonder gesteund, met vervoer en zelfs warme maaltijden op weg van school naar het zwembad. Als jij het wilt, zeiden ze, dan gaan we ervoor. Ook vorig jaar nog bij het Taalfeest van Onze Taal in Utrecht, zaten ze in de zaal. Ik mocht daar op het hoofdpodium van TivoliVredenburg vertellen over mijn proefschrift. En daarna samen eten en ook hun reacties horen.

Mijn discipline werd de 200 meter schoolslag. Ik werd Nederlands kampioene, en ging na het behalen van mijn gymnasiumdiploma niet studeren maar zwemmen! Tussen de trainingen door gaf ik dan bijles Nederlands aan andere topsportleerlingen, een voetballer, een tennister, een judoka. Heel leuk. Ook bleef ik schrijven, onder andere columns voor de Metro, indertijd het gratis dagblad voor het openbaar vervoer. En steeds meer trainen, dromen van de Olympische Spelen. Maar ik kreeg last van een vervelende blessure. En hoeveel kans heb je om je te plaatsen? Dan toch maar studeren. Eerst wilde ik bestuurskunde of fiscaal recht gaan doen. Een mooie brede opleiding waar ik nog alle kanten mee uit kon. En toen zei iemand bij het zwemmen, die ook trouw mijn columns las: ‘Waarom ga je geen Nederlands studeren?’ Dat werd het, in Utrecht, dicht bij mijn thuisland Brabant.

Twee masters en zelf een PhD-voorstel schrijven

Ik was goed in taal, en wilde daar nog beter in worden. Ik koos voor taalkundevakken. Maar daar werd ik direct geconfronteerd met vragen die ik nooit had verwacht: Waarom zou traditioneel ontleden zo belangrijk zijn? En fouten, waarom zijn die nou zo erg? Taalgebruik van een ander, moet je daar wel aankomen? Is taalvariatie niet veel interessanter? Ik moest echt mijn taaltrots aan de kant zetten. Eerst vond ik dat lastig, maar gaandeweg leerde ik variatie als iets heel belangrijks te zien en vooral ook de trends in jongerentaal. Zoals je die ook ziet in kleding. (Ja, mode is ook een hobby van mij).

Naast een verdiepingspakket moest je ook een minor kiezen. Ik ging heel impulsief voor Arabisch. Ik wilde liever niet alleen achter een scherm werken, maar ook echt fysiek schrijven. Die Arabische tekens en grammatica, ja dat deed aan Grieks en Latijn denken. Mijn bachelorscriptie ging over de vraag waarom Marokkaanse jongeren in het Nederlands soms lidwoorden weglaten. Ik kreeg er een 9,5 voor, en dat cijfer werd een week later omgezet in een 10!

Ik moest maar een research master gaan doen, zeiden ze, anders gooide ik de deur dicht voor een PhD-plek. Maar ik wilde toch eerst mijn hart volgen bij Nederlands, omdat ik daar ook student-assistent was en de vakken van Neerlandistiek een duidelijkere link hadden met de praktijk. Daarna heb ik toch nog een tweede master gedaan, over meertaligheid en taalverwerving, met vakken over taalkunde in het onderwijs. Ik heb toen ook de website www.profielwerkstuktaalkunde.nl opgezet, zodat meer scholieren al op de middelbare school kunnen ontdekken wat taalkunde inhoudt.

Op een gegeven moment kwam Jos Swanenberg – mijn latere promotor – vanuit Stichting Erfgoed Brabant een gastcollege geven over Brabantse dialecten. Ik had niets met dialecten, maar ik was direct verkocht! Het ging over de maatschappelijke relevantie van dialect als erfgoed. Ik vroeg na afloop van het college of ik bij hem stage mocht lopen, en dat was eigenlijk het begin van mijn latere promotieonderzoek. Al tijdens mijn masterscriptie schreef ik zelf een onderzoeksvoorstel voor NWO. Maar … dat werd in de laatste ronde afgewezen. Ik had inmiddels ook contacten op het Meertens Instituut, met al die prachtige archieven vol data over dialecten. En daar zeiden ze dat ik eerst wel aan de slag kon als onderzoeksassistent, bij projecten van Nicoline van der Sijs. In de tussentijd werkte ik ook verder aan mijn onderzoeksvoorstel. De tweede keer lukte het wel om de NWO-beurs te krijgen. Vanuit het zwemmen had ik geleerd doelen te stellen en daar gericht naartoe te werken.

Socio-grammatica?

Ik ben heel nieuwsgierig, ik heb een sterke drive, ik wil het graag goed doen. En dat alles komt samen in het werk dat ik nu doe en de centrale vraag: Hoe komt het toch dat iedereen net een ander soort Nederlands spreekt? Taalgebruikers maken keuzes waarvan ze zich soms nauwelijks bewust zijn. En dan die trends in jongerentaal. Neem zoiets als ‘6-7’ of ‘clock it’ of ‘slay’. Waar komen zulke trends vandaan? Er zit vaak een heel universum achter iets wat op het eerste gehoor een oppervlakkig detail lijkt. Al voor mijn promotie ging ik in gesprek met het Grant Team van het Meertens Instituut omdat ik een aanvraag wilde doen voor een Veni-project. Ze waren enthousiast maar er waren ook mensen die zeiden: Zou je dat wel zo snel doen? Je mag het maar twee keer proberen, en de kans is niet heel groot. Maar ik wilde het toch, want ik had een goed onderzoeksidee en zin in een nieuw project.

Ik geniet nu zo van het werken met jongeren op school! Het taalgebruik in kaart brengen en dan structuren ontdekken. Ik werk dan bijvoorbeeld met de drieslag ‘taalgevoel – taalwerkelijkheid – taalnorm’. Er zijn zoveel verschillen in oordelen over constructies als ‘Vanmorgen, ik ging boodschappen doen’. Maar je hebt ook de taalwerkelijkheid: wie zeggen dat? En wat is dan de norm? Of kun je het ook zien als een manier van jongeren om zich sociaal te positioneren? Let eens op constructies als ‘Hij denkt hij is leuk’. Zo intrigerend dat daar het voegwoord wegvalt en de zinsbouw anders is. Of laten we eens nadenken over een constructie als ‘Beter gaan we naar huis’ Zo’n impliciete comparatief heeft als dwingend advies ook iets inclusiefs. Het mooie is ook, dat de jongeren bij dit onderwerp zelf expert zijn, want zij leveren de data en kennen de spreekstijl het best. En dan samen onderzoeken wat de patronen daarin zijn. Ik word helemaal gelukkig als die leerlingen dan vragen stellen die ze van tevoren nooit hadden kunnen bedenken. Wij missen echt iets als we niet meer aandacht besteden aan taalkunde in de klas. Daarom heb ik ook de site ‘taalonderzoekjezo’ opgezet en een Jongerenpanel voor taalonderzoek opgericht. Ook laat ik vanuit de KNAW mijn gezicht zien als ‘Face of Science’.

Wetenschapscommunicatie

Voorlopig heb ik mijn handen vol aan dit onderzoek. Maar ook de wetenschapscommunicatie trekt. Bezoeken aan scholen, lezingen voor een Rotaryclub of de seniorenvereniging Probus. Dat kost veel reistijd en ik doe het meestal naast mijn werk op het Meertens. Maar ik krijg er energie van! Vaak keurt men ‘ander’ taalgebruik af. Ik heb niet per se de behoefte om iemand te overtuigen. Ergens heb ik wel begrip voor de ongenuanceerde houding die mensen kunnen hebben ten opzichte van taalvariatie. Veel mensen zijn opgevoed en opgeleid met het ideaal van een ‘ABN’. Maar taal berust ook op afspraken die heel anders hadden kunnen uitvallen. Ik wil mensen daarom graag een extra perspectief bieden, een open blik op taal. En dan hun plezier in taal zien als het niet altijd om goed of fout gaat. Ook van media-optredens krijg ik energie en inspiratie. Als je dan in twee zinnen moet uitleggen wat een hyperdialect is. Dat jongeren die met Engels en ABN zijn opgegroeid in een dialectomgeving toch willen bewijzen dat ze wel bij hun dialect thuis zijn, en dan plotseling – in de ogen van oudere dialectsprekers – dingen gaan overdrijven of zelfs fout dialect spreken. Als ik dan in een paar zinnen iets kan vertellen over wat daar achter zit en merk dat het iets bij mensen losmaakt, dan heb ik echt het idee dat ik impact heb. En zo wil ik ook in mijn boek Superbrabants laten zien dat taalstudie supergaaf is.