Het verhaal van de Moor

Het idee is ingenieus en prikkelend: een schrijver die in de versukkeling is geraakt krijgt het verzoek om mee te werken aan een bizar en megalomaan plan. Venetië dreigt langzaamaan te verdwijnen door de stijging van de zeespiegel. Om de stad en zijn cultuur te redden moet het verplaatst worden. Een rijke sjeik heeft geld in overvloed en wil zich dit icoon van de beschaving graag toe-eigenen. Omar Lorenzo, zoon van een Noord-Afrikaanse vader en een Italiaanse moeder, geboren in Nijmegen, laat zich inhuren als ‘chief officer storytelling’. Hij zorgt, zo is de bedoeling, voor het verhaal waarbinnen deze gigantische verplaatsing betekenisvol kan plaatsvinden.

Nijmegen en Venetië

In De opdracht van de Moor lezen we het verhaal van Omar over zijn verblijf in Venetië. Hij voert er gesprekken met tal van mensen die hij toevallig ontmoet – het zijn vooral passanten, mensen die van buiten de lagunestad komen, geboren Venetianen vertonen zich niet. Hij vertelt ook zijn eigen verhalen, blikt in de eerste hoofdstukken terug op zijn voorgeschiedenis, en vertelt aan zijn gespreksgenoten over Nijmeegse gebeurtenissen. De zestien hoofdstukken vertellen het verhaal chronologisch, van de komst van zijn ouders naar Nijmegen tot het einde van plannen voor de verplaatsing van Venetië. Tussen de hoofdstukken 15 en 16 staat de door Omar geschreven novelle De stad aan de Waal, gezet in een afwijkend lettertype.

Die novelle bestaat uit twee losjes met elkaar verbonden verhalen, het eerste over Milo Andric, een hoogleraar moderne letterkunde die in 1994 vanuit Joegoslavië naar Nederland is gevlucht en in Heumensoord terechtkomt. Hij verplaatst zich door de stad, sluit vriendschap met een fietsenmaker, en sterft aan een hartaanval op de dag waarop hij besloot het kamp te verlaten. Het tweede verhaal speelt in 2015 als Syrische vluchtelingen in Heumensoord worden opgevangen. Hier het verhaal van Mahmoud, Palestijn uit Syrië, kunstenaar die vogels tekent. Hij is gemodelleerd naar Oussama Diab, een Nijmeegse beeldend kunstenaar wiens werk tegenwoordig in belangrijke musea te zien is. Hij treft de Afghaan Abd-al-Qader, ‘Hij die over het Lot beschikt’ – een naam die niet alleen refereert aan de auteur van de roman die we lezen, maar ook aan de naam van de Moor die Omar in Venetië ontmoet, met wie hij lange gesprekken voert en die hem de opdracht geeft die aanleiding is tot het schrijven van De stad een de Waal.

De opdracht van de Moor is door Abdelkader Benali geschreven in opdracht van de stad Nijmegen, zoals eerder A.F.Th. van der Heijden, Thomas Verbogt, Tessa de Loo en Jaap Robben werk schreven in opdracht van de Waalstad. In Benali’s werk, zo stelde Liliane Waanders, speelt Nijmegen een nogal bescheiden rol, anders dan in de romans van de eerdergenoemden. Dat lijkt misschien zo bij een eerste blik, maar wie beter kijkt kan vaststellen dat de hoofdpersoon, Omar, geworteld is in Nijmegen, de auteur is van de novelle binnen de roman, en dat Nijmegen vaak het onderwerp van gesprek vormt, ook in de episoden die zich in Venetië afspelen. Nijmegen is het ankerpunt en van de 246 pagina’s die het boek telt, spelen zich 121 af in de stad aan de Waal. Een belangrijk thema is daarbij de plaats van vreemdelingen, vluchtelingen, passanten en reizigers in twee steden die twee werelden representeren. 

Spiegelpaleis van vertellers

Omar ontmoet in Venetië tal van mensen die hun verhalen met hem delen. De belangrijkste gespreksgenoot is El Moro, de Moor uit de titel van de roman. Kort nadat hij hem op het San Marcoplein tegenkomt, springt de Moor een man achterna die te water is geraakt om hem te redden. Hij komt in een ziekenhuis terecht en Omar bezoekt hem daar. Hun ontmoetingen leveren een overvloed aan verhalen en aan bespiegelingen over die verhalen en het vertellen ervan. Het maakt De opdracht van de Moor tot een poëticaal boek waarin verschillende vertellers aan het woord komen (want ook Omar en El Moro vertellen over wat ze van anderen hebben gehoord). Dit weefsel van verhalen weerspiegelt een verhaaltraditie die zijn oorsprong vindt in de Arabische cultuur waarmee Benali zich verbonden voelt. Hij lijkt zijn eigen literaire opvattingen een plaats te geven in dit boek in het personage van de Moor, die niet toevallig Abdel Qader heet (p. 146), een naam die we ook in het ingebedde De stad aan de Waal al tegenkwamen. De verleiding is groot hier uitvoerig te citeren uit de talrijke passages over het dichten, over een Kroatische kapitein die zingt en zijn broer de violist, over de koffer van Omars vader, ‘gevuld met bezittingen en herinneringen’, over een opvoering van Othello in Nijmegen en over het laatste verhaal dat de Moor vertelt die zich ontheemd voelde in Venetië – ‘Weggaan is de woorden van je dorp moeten missen’.

Na de laatste ontmoeting blijkt de Moor verdwenen. Als Omar het ziekenhuis verlaat geeft een verpleegster hem het dossier van de Moor. Daarin een in het Arabisch geschreven briefje, een boodschap die aan hem is gericht:

‘Aan Omar, beste broeder die ik toegenegen ben, deze brief […] Wat we hebben besproken, is voorgoed aan jou gegeven. Blijft het in jou liggen dan is het waardeloos, maar laat je het gaan, dan is het zijn gewicht in goud waard. Waarom? De duif bestaat bij de gratie van zijn beweging en niet andersom. Dus bewegen moet het en ik hoop dat je verder beweegt en dat het verhaal met je meereist.’ Dit is de opdracht die ik zocht. Ik moet mijn boek afmaken. (p. 161-162)

Omar keert terug naar Nijmegen en schrijft De stad aan de Waal, waarin hij het verhaal van zijn stad optekent, van de mensen die daar zijn neergestreken, die daar hun leven hebben voortgezet. Hij heeft Venetië definitief achter zich gelaten.

Hij plukt ze gewoon uit de lucht

De opdracht van de Moor is een boek over een onmogelijk en tot mislukken gedoemd plan om een stad met zijn verhalen op te tillen en het elders te laten wortelen. Het is ook een boek over een schrijverschap dat verzand is maar door de ontmoetingen met mensen en de verhalen die zij vertellen weer ontwaakt. Het staat vol dichterlijke beelden en poëticale passages. Het is gedurfd en barst uit zijn voegen: rijker aan beelden, motieven en verhaallijnen dan een doorsnee roman van 250 pagina’s. En het is in die overdaad ook wel wat rommelig. Maar is dat een manco of getuigt het van de literatuur die Benali wil schrijven?

Als de Moor het verhaal vertelt dat hij van een violist hoorde, vraagt Omar: “‘Hoe weet je dat het niet verzonnen is?’ ‘Natuurlijk is het verzonnen,’ reageert hij.” Dat iets verzonnen is, is geen bezwaar voor de Moor en ongeloofwaardigheid evenmin: ‘vertel ze dat ik je niet heb verveeld. Het laatste wat ik wil, is vervelen. Dat vind ik een doodzonde. Als ik iets heb geprobeerd is het ontkomen aan de verveling.’ (p. 115). Een paar dagen eerder, als El Moro nog maar net in het ziekenhuis ligt, spreekt Omar kortstondig met diens broer. Hij zegt: ‘Onze broer is een bijzondere. Vraag hem je verhalen te vertellen. Dat is zijn lust en zijn leven. Hij plukt ze gewoon uit de lucht.’ (p. 102)

Ook Benali lijkt de verhalen gewoon uit de lucht te plukken. Verhalen vertellen is wat hij het liefst doet, niet binnen het strakke kader van de doorsnee roman maar in de wonderlijke wereld waarin een rijke sjeik die geld als water heeft, een eeuwenoude stad wil verplaatsen. Dat die verhaallijn maar losjes aan de orde komt, zal voor hem bijzaak zijn. 

Referenties

Abdelkader Benali, De opdracht van de Moor. De Arbeiderspers, Amsterdam / Antwerpen 2025.

Liliane Waanders, ‘Deze roman is mede mogelijk gemaakt door…’ Senia 29 januari 2025. https://senia.nl/deze-roman-is-mede-mogelijk-gemaakt-door/

De opdracht van de Moor, Abdelkader Benali. De Arbeiderspers