Komt het Limburgse toonsysteem ook voor in Oost-Brabantse dialecten?

Limburgse dialecten zijn bijzonder in het Nederlandse taalgebied. Een van de meest opmerkelijke kenmerken is het toonsysteem. In Limburgse dialecten kun je bijvoorbeeld betekenisonderscheid maken door alleen maar de toon van de klinker aan te passen. Bekende voorbeelden zijn zaege voor ‘zagen’ en voor ‘zegen’ en bein dat zowel ‘been’ als ‘benen’ kan betekenen. Hoewel de vorm van het woord bein hetzelfde is, verschilt het in toon om het betekenisverschil tussen enkelvoud en meervoud aan te duiden: het enkelvoud heeft een sleeptoon, het meervoud een stoottoon (ook wel valtoon genoemd).

Dit is een opvallend kenmerk dat deel uitmaakt van het zogenaamde zangerige karakter van het Limburgs en dat in West-Europese talen zeldzaam is maar wel in andere delen van de wereld volop voorkomt, zoals in het Zweeds en talen in China. Een van de bekendste werken over de Limburgse dialecten heet dan ook De Chinezen van Nederland. Opstellen over Limburgse dialekten en biografie (Jan Notten, 1974).

Geen rol

In dit en andere standaardwerken over de Limburgse dialecten wordt al meer dan honderd jaar gesteld dat niet alle dialecten van de provincies Limburg in Nederland en België deze toonverschillen kennen. De betoningslijn scheidt het zuidoosten van het Nederlandse taalgebied (met toon) van de rest van dat gebied (geen toon). Net ten zuiden van Venlo komt de betoningslijn vanuit Duitsland Nederlands Limburg binnen. Deze dialectgrens loopt hier parallel met de Uerdinger linie (die ten zuidoosten ich scheidt van het noodwesten met ik). Beide grenzen snijden een klein stukje Noord-Brabant af, met de dorpen Budel, Soerendonk en Maarheeze. Dit dialectgebiedje vormt de noordelijke punt van het Dommellandse dialectgebied in Belgisch Limburg, en kent dus ook toon, heeft ich voor ik, en er wordt niet gediftongeerd zodat huis als hoes en tijd als tied wordt uitgesproken: een Limburgs dialectgebiedje in Noord-Brabant.

Het noorden van Limburg en het aan de beide Limburgen grenzende Noord-Brabant zouden dus geen toon kennen. Van die dialecten is wel bekend dat ze woorden kennen die in het enkelvoud en in het meervoud dezelfde vorm hebben: been kan één been of twee benen betekenen. Andere voorbeelden zijn appel, haand, haor, kaart, knéént, knéúp, steen, taand, teen, treej, skoewn, mònd, wùrm en haos. Deze woorden kunnen allemaal naar één of meer exemplaren verwijzen. Toonverschil speelt hier echter geen rol. Of toch wel?

Isolatie

In 1937-38 schreef Jacques van Ginneken in Onze Taaltuin dat toonverschillen gewoonlijk geen verschil maken in woordbetekenis: “In het Nederlandsch is er nog altijd de realisatie van twee verschillende accentbewegingen, maar dit verschil van accentkwaliteit heeft geen phonologische waarde meer, en er zijn dus geen woordparen, die alleen door de accentqualiteit in beteekenis verschillen.” Maar het Limburgs vormt een uitzondering: “Het Limburgsch heeft een uitgesproken phonologische correlatie tusschen sleeptoon en valtoon op lange klinkers en diphtongen, waartoe ook de meeste sonantverbindingen gerekend worden; en alles wijst erop dat het Limburgsch de Oudnederlandsche accentverhoudingen het trouwst heeft bewaard. Er zijn in elk Limburgsch dialect tal van woorden die alleen door hun val- of sleeptoon in beteekenis verschillen. Ook in Oostbrabantsche dialecten bestaan hier en daar nog analoge tegenstellingen”. Van Ginneken stelt dus dat dit verschijnsel ook in oostelijk Noord-Brabant voorkomt, maar hierna lijkt er nooit meer geschreven te zijn over Brabantse woorden die op basis van toon in betekenis verschillen. Toon Weijnen blijkt wel op de hoogte geweest te zijn van deze publicatie. Sceptisch schreef hij in zijn Nederlandse Dialectkunde (1966: 267 e.v.) over deze bewering van zijn voormalige promotor: “Men zij echter met zijn mededelingen voorzichtig”. 

Toch blijkt dat Van Ginneken het wat de oostelijke dialecten van Noord-Brabant bij het juiste eind had. In het GTRP (Goeman-Taeldeman-Van Reenen-Project) zijn in dat gebied heel wat dialecten te vinden waar enkelvoud en meervoud alleen verschillen door toon. De gegevens zijn verzameld in de jaren ’80. Om welke dialecten het gaat is te zien in Tabel 1. Daar is van vijf minimale paren weergegeven of ze al dan niet in toon verschillen: arm, been, steen, tand en teen. Daarbij heeft het enkelvoud meestal sleeptoon en soms stijgende toon, het meervoud stoottoon en soms leveltoon. De eerste auteur van deze tekst heeft dit op gehoor bepaald. In deze dialecten hebben enkelvoud en meervoud vaak dezelfde vorm, maar verschillen ze vaak wel in toon. De woorden zijn afgevraagd via een vaste woordenlijst, dus in isolatie.

(De voorbeelden kunnen hier worden beluisterd.)

been	steen	teen	arm	tand	Plaats & Kloekecode	Streek
TV	=	=	TV	=	Veghel L180	ONB (Noord-Meierijs)
TV	?	=	TV	TV	Boekel L183	ONB (Noord-Meierijs)
TV	TV	TV	TV	TV	St.Oedenrode L200	ONB (Noord-Meierijs)
=	TV	=	TV	TV	Helmond L237	ONB (Peellands)
=	?	=	TV	TV	Deurne L244	ONB (Peellands)
TV	TV	TV	.	.	Someren L263	ONB (Peellands)
TV	TV	TV	=	TV	Beek en Donk L204	ONB (Peellands)
TV	TV	TV	.	?	Bakel L208	ONB (Peellands)
.	TV	TV	=	TV	Gerwen L234a	ONB (Peellands)
.	TV	.	.	.	Eindhoven L228	ONB (Kempenlands)
?	=	TV	=	=	Oerle L244	ONB (Kempenlands)
TV	TV	TV	TV	TV	Borkel L281	ONB (Kempenlands)
=	TV	TV	=	=	Reusel K216	ONB (Kempenlands)
=	=	?	=	TV	Vessem K200	ONB (Kempenlands)
=	=	TV	=	=	Oirschot K187	ONB (Kempenlands)
.	.	TV	.	.	Geldrop L240	ONB (Geldrops)
.	TV	TV	=	TV	Leende L262	ONB (Heeze-en-Leendes)
TV	=	=	TV	TV	Haps L160	Cuyks
.	TV	.	.	.	Hilvarenbeek K197	MNB (Tilburgs)
TV	?	TV	TV	.	Budel L285	Budels
TV	TV	TV	.	=	Afferden L191	Kleverlands in Limburg
TV	TV	.	.	TV	Wanssum L214	Kleverlands in Limburg

Tabel 1. Toelichting:

TV        : toonverschil in vormen waar enkelvoud = meervoud

=          : geen toonverschil in vormen waar enkelvoud = meervoud

.           : enkelvoud is ongelijk meervoud, ongeacht toonverschil

?          : niet (goed) te horen of er toonverschil is  

We vinden dus bewijs voor minimale paren die alleen in toon verschillen in de gesproken versie van de gegevens uit het GTRP, en er zijn wel degelijk toonparen benoorden de betoningslijn, namelijk in enkele Limburgse dorpen ten noorden van Venlo en vooral in vele plaatsen in het oosten van Noord-Brabant, zelfs zover westelijk als Hilvarenbeek.

Regel

Minimale paren op grond van toonverschil werden gevonden voor 20 plaatsen in Noord-Brabant, waarvan er 17 in het Oost-Noord-Brabantse (ONB) dialectgebied liggen (zie Belemans & Goossens 2000 voor de dialectindeling van Noord-Brabant). Een plaats, Hilvarenbeek ligt in het Midden-Noord-Brabantse (MNB) gebied, maar daar werd maar één geval van toonverschil als distinctie tussen enkelvoud en meervoud genoteerd. Bovendien vonden we minimale paren voor Afferden en Wanssum in het noorden van Limburg en voor Haps in het Land van Cuijk waar men Kleverlandse dialecten spreekt. We vonden ze ook voor Budel, maar we hebben hierboven al gemeld dat deze plaats in Noord-Brabant beneden (d.w.z. ten zuiden van) de traditionele betoningslijn, diftongeringslijn en Uerdinger linie ligt en tot het Dommellandse dialectgebied in Belgisch Limburg behoort.

Köhnlein, Cameron & Coppola (2025) laten voor het dialect van Geleen zien dat bein en daag met stoottoon meervoud aangeven en met sleeptoon enkelvoud en dat dit verschil wordt veroorzaakt door de weglating van de meervoudsuitgang die in het Middelnederlands nog aanwezig was. De voorbeelden leenden ze uit Boersma (2017). Bepalend zijn naast de weglating van de meervoudsuitgang ook de klinkerlengte (lange klinkers) en de opvolgende medeklinkers (lenis oftewel zwak, d.w.z. stemhebbende obstruanten en sonoranten). De ontwikkeling van de woordvorm heeft dus voor het toonverschil gezorgd, en dat is nu het enige verschil tussen beide woordvormen (enkelvoud en meervoud). Onze vijf voorbeeldwoorden voldoen aan de regel: ze hebben lange klinkers in het dialect (arm-èèrm, tand-taand) en eindigen op stemhebbende obstruanten en sonoranten.

Tot slot: het blijft evenwel wat toon in Brabant betreft, denken we, zo’n beetje bij deze distinctie tussen enkelvoud en meervoud, al verdient dit punt nog wel wat nader onderzoek. Ten zuidoosten van de betoningslijn is in de Limburgse dialecten sprake van een veel omvangrijkere distinctie die door sleep- en stoottoon wordt weergegeven, niet alleen enkelvoud vs. meervoud, maar ook in paren zoals zaege voor zagen en zaege voor zegen. We zijn benieuwd of er in Brabantse dialecten ook andere minimale paren dan op basis van getal te vinden zijn. Bovendien omvat het verschijnsel van toonverschil volgens Notten drie kwart van alle woorden in het Limburgs. Voorlopig blijft dus “de tegenstelling tussen sleeptoon en stoottoon het beste kriterium voor een afbakening van het Limburgs” (Notten 1974: 20).

Referenties

Belemans, R. & J. Goossens (2000) Inleiding en klankgeografie van de Brabantse dialecten. Van Gorcum.

Boersma, P. (2017) The history of the Franconian tone contrast. In W. Kehrein, B. Köhnlein, P. Boersma, M. van Oostendorp (eds) Segmental structure and tone, 27-98. Berlin: De Gruyter.

Van Ginneken, J. (1937-8) Leidraad bij de Nederlandsche beantwoording der internationale phonologische vragenlijst. Onze Taaltuin 6, 283-291. 

Köhnlein B., Cameron I.S., Coppola O. (2025) It’s All a Matter of Timing: How Some Dutch And German Varieties Developed Tonal Contrasts. Language 101(2), 215-250.

Notten, J. (1974) De Chinezen van Nederland. Opstellen over Limburgse Dialekten en een Biografie. Het Land van Valkenburg.

Weijnen, A.A. (1966) Nederlandse Dialectkunde. Van Gorcum.