Al enige dagen is op Neerlandistiek een discussie gaande die op mijn zenuwen werkt. Zodanig zelfs dat ik op een gegeven moment een comment meende te moeten plegen, dat ongetwijfeld weer eens te verward was. Dat verdiende en verdient de kwestie niet, dus probeer ik het opnieuw.

Hamvraag is: is het terecht dat Lotfi El Hamidi de titel van zijn recent verschenen boek Stakkers en wolven ontleende aan een ondergangscolumn waarin Komrij anno 1989 op het hoogtepunt van de Rushdie-affaire moslims aangeklaagd had? Biograaf Arie Pos vindt in twee postings van niet en bijna alle, soms door een olijk pseudoniem gedekte, medecommentatoren op Neerlandistiek alsmede een Stichting Vrienden van Gerrit Komrij vallen hem bij. Maar ik denk dat El Hamidi gelijk heeft.

Nu al een grote uitspraak, waar ik graag van wegblijf. Hij lokt namelijk naar een gebied dat me niet weet te boeien. Dat intenties uitspeelt en karaktereigenschappen, en dat zo toerisme faciliteert. Het gebied van de biografie, dat bij Zwagerman omheind werd door een achteraffeminisme en nu bij Pos tot een zuivere ziel. Indien El Hamidi geoordeeld had dat Komrij racistisch of islamofoob was, dan wou ik niet eens meedoen aan zo’n twist.

Volgens mij was zijn centrale stelling echter dat Komrijs vlijmende generaliseringen niet uitzonderlijk waren in het intellectuele klimaat, dat daarna louter is opschoven naar een extremistischer kant die vanzelfsprekend aanvoelt.

El Hamidi heeft een punt, lijkt me zo. En die mening ontwikkelde ik, deelde mijn comment al een beetje onhandig, door studie te doen naar het publieke debat door laaglandse schrijvers vanaf de jaren zeventig. Daarin was Komrij een stamgast en kon hij, in een stijl die volgens velen virtuoos was, zeggen wat hij wilde.

Articuleren

Esthetiek raakte verknoopt met ethiek, bijna onontwarbaar, wat nog paste ook bij Komrijs poëtica van de maskerade. Zelf raakte ik gewend aan, of verdoofd door, zijn verchroomde uitvallen. Toen ik in 2015 Het Atheïstisch Woordenboek las van Paul Cliteur en Dirk Verhofstadt, conform hun eigen keurmerk gemaakt in de traditie van de Verlichting, trof die bijna genotvolle lemmaverzameling me snoeihard. Dus trachtte ik in een poging tot recensie zo afstandelijk mogelijk te formuleren wat me beangstigde aan dat boek – dat kan worden beschouwd als een intellectuele bron en synthese voor extreemrechts.

Pas toen ik mijn recensie duchtig moest herschrijven en contextualiseren en actualiseren voor een groter geheel dat de studie pretendeerde te zijn, en er Komrijs stukken naast legde, vielen me de overeenkomsten op. Het ging niet eens specifiek over de Rushdie-affaire, naar aanleiding waarvan Cliteur en Verhofstadt hun ontgoocheling onderstreepten over hun held Karl Popper die een steunbetuiging niet wilde tekenen. Wel voegde ik toe: ‘Als ik niet zeker wist dat Gerrit Komrij overleden is, zou ik denken dat hij Het Atheïstisch Woordenboek heeft geschreven. Onophoudelijk construeert het tegenstanders uit “de elite” die de status quo zouden bewaren en weigert het de eigen positie te articuleren.’

Dat laatste vind ik inmiddels parmantig, maar ik bedoel ermee dat Cliteur en Verhofstadt en Komrij steeds deden alsof ze tot een onderliggende partij behoorden terwijl ze onophoudelijk hun recht op spreken kregen. Grote media in Nederland en België gaven hun een podium. Zoals de gewraakte ondergangscolumn van Komrij, waar El Hamidi zich op beroept, ‘gewoon’ in NRC stond. Bovendien zou satire ons opvoeden, ons toleranter maken. De vraag wordt dan ook hoe moreel controversieel het allemaal was.

Open doel

El Hamidi ontwaart een normalisering van extreme ideeën, wat Pieter van Os ooit ‘salonpopulisme’ heeft genoemd. Die acceptatie valt ironischerwijs te bewijzen met teksten die in het Neerlandistiek-debat zijn genoemd. Zoals het anti-moslimpamflet De ondergang van Nederland uit 1990 van Mohamed Rasoel. Ook als dit Komrij niet was, zoals Teun van Dijk had beweerd, dan zat de auteur in elk geval diep in de invloedrijke media en verbaast het me niet dat NRC-veteraan Frits Abrahams nu beweert te weten wie achter Rasoel schuilging.

Dat Komrij kort daarna in 1993 de P.C. Hooftprijs kreeg, bevestigt de geringe controversialiteit van zijn gedachtegoed, Temeer daar hij deze onderscheiding niet kreeg als dichter-vertaler of eventueel romanschrijver, maar voor zijn beschouwend proza. Voor de ere-uitgave hierbij, 38 pagina’s groot, werd het polemisch anti-Teun-van-Dijk-materiaal geselecteerd. Volgens Arie Pos zijn Komrijs islamopvattingen echter helderder – en onverdacht— verwoord in de SLAA-lezing ‘Het populisme of de grenzen van de democratie’, gebundeld in Morgen heten we allemaal Ali uit 2010. Alleen al die titel, die verwijst naar een nieuwsfeit dat door de geschiedenis verzwolgen is, zou alle haren te berge hebben doen rijzen tot en met de expliciet ideologische jaren zeventig.

Ik dateer dit zo resoluut, en retorisch, omdat Komrij haar ontleende aan een column die hij in 1980 publiceerde. Pos beroept zich er triomfaal op en zegt dat Komrij er profetisch was. Maar herlees dan zijn esthetische begaafde woorden dat hij in varianten laat wederkeren: ‘(…) een broederlijk verbond tussen machtsuitoefening en mohammedanisering’. In zijn bij mijn weten recentste verweer kan El Hamidi een ander citaat uit de column aanvoeren, als kreeg hij een voorzet voor open doel. Het staat ook maar weer, onder het blijkbaar onproblematische werkwoord ‘islamiseren’, derde betekenis, als voorbeeldcitaat in Van Dale:

zich conformeren aan, zich organiseren volgens islamitische wet- en regelgeving
• sarcastisch «Europa islamiseert. (…) Op een ochtend zullen we wakker worden en allemaal Ali heten.» Gerrit Komrij

Opvoedkundige satire? Of vergis ik me echt, en hoort verder niemand anders Geert Wilders’ helaas legendarische framebegrip uit 2008 ‘islamisering’? En wat betekent het essentialistisch ondergaande Europa daarbij precies? Je hoeft geen godsdienstspecialist te zijn om te weten er in het Noorden meer protestanten zaten die inmiddels grotendeels zijn geseculariseerd, idem dito voor katholieken in het Zuiden terwijl in het Oosten meer orthodox-christenen en plus wat islamieten te vinden waren.

Uitvlooien

Ik besef dat dit allemaal insinuerend blijft. Belgen kennen bijvoorbeeld Paul Cliteur louter van de Vlaams-nationalistische website Doorbraak, maar voor Nederlanders zal de naam meer bijgeluiden wekken. Breng ik de peetvader van Thierry Baudet, en voormalig partijideoloog en senator en nog altijd lid van Forum voor Democratie, werkelijk in verband met Komrij? Sorry, uit mijn studie naar het publieke debat bleek me dat die link geloofwaardig is. Cliteur fulmineert sinds jaar en dag tegen ‘cultuurmarxisme’, waarin Komrij hem, uiteraard half-ironisch, is voorafgegaan.

Dat Cliteurs Atheïstisch Woordenboek-partner Dirk Verhofstadt inmiddels een andere richting uit beweegt, relativeert het toenmalige project niet. Na mijn studie kan ik het niet meer opbrengen om zulke ondernemingen nog in detail uit te vlooien, maar ik heb wel een suggestie waarvoor nijvere en nieuwsgierige onderzoekers makkelijk subsidie zullen krijgen. Een biografie! Ik doel op de fameuze, centrale artistieke kring waarin Komrij verkeerde: de Herenclub. Daarvan was voorzitter Mulisch politiek nogal opgeschoven en begon sympathie te ontwikkelen voor Wilders.

Tot slot. Misschien omdat in het debat Komrijs matige parodie op Marsman werd gecopy-pastet (‘en op alle terreinen / is de stem van de koopman / met zijn ethische krampen / het meest aan het woord’), of misschien door de druk van economisch opportune bemoeials op het hoger onderwijs en sowieso vind ik het begrip ‘leerlijn’ een farce, maar de drie postings op Neerlandistiek over deze kwestie promoten ofwel zelf ofwel in het eerste het beste comment een universitaire schrijfcursus opgehangen aan de verschijning van Komrijs biografie tijdens de volgende Boekenweek. Inclusief badinerende ideeën over het begrip polemiek en een wedstrijd met hulp van hotemetoten. Moge dit ondernemerschap, in de geest van het betreurde eenmansbedrijf, voortaan uit de buurt van ons onderwijs blijven. Wel mag van mij iedereen zijn fantasieën blijven uitleven met zweepjes in kelders vol kaarsen.