In zijn NRC-column ‘Het “gif” van Komrij’ van12 maart j.l. wreef Frits Abrahams Gerrit Komrij een ‘tunnelvisie op de islam’ aan en noemde hij hem ‘fel anti-islam’. Dit naar aanleiding van een Een & ander-column die op 9 maart 1989 in dezelfde krant stond, waarin Komrij fel reageerde op twee demonstraties van duizenden moslims in Rotterdam en Den Haag op 3 en 4 maart 1989. Adhesie betuigend aan de moordzuchtige fatwa die de Iraanse ayatollah Khomeiny op14 februari had uitgesproken, trokken ze ‘Dood aan Rushdie!’ en ‘Allahu Akbar!’ scanderend door de straten en verbrandden ze Rushdies roman The Satanic Verses en een aan een strop opgehangen Rushdie-pop. Het was de schokkende eerste uitbarsting van moslimradicalisme in Nederland.
Abrahams’ column haakt aan op het recente boek van Lotfi El Hamidi, waarvan de titel Stakkers en wolven is ontleend aan de zin ‘We hebben ze als stakkers verwend en krijgen ze als wolven terug.’ uit Komrijs ‘giftige’ column. El Hamidi stelt dat Komrij het hier heeft over ‘de aanwezigheid van moslims in Nederland’ en de flaptekst meldt ‘Meer dan dertig jaar later hebben deze woorden weinig aan venijn ingeboet’. Abrahams preciseert: ‘Komrij schoot door in zijn afkeer van de islam, hij begon te generaliseren, die onredelijke anti-Rushdiedemonstranten werden “ze”, álle moslims in Nederland.’ Beiden suggereren kwalijk genoeg ook dat Komrij daarmee de giftige vader van dit generaliserende vooroordeel en de godfather van huidige ‘islamofoben’ zou zijn.
Haatagenda
Dat hebben ze door hun hedendaagse bril verkeerd gelezen, net zoals mr. K.L. Poll dat door zijn toenmalige bril deed in zijn NRC-column van 17 maart 1989. Poll vond Komrijs column ‘een verwerpelijk stuk’ en schreef verontwaardigd: ‘Hij gaat tekeer tegen “de mohammedanen” in Nederland, alle mohammedanen dus’.
De ‘ze’ waar Komrij in het gewraakte citaat op doelde waren echter alleen ‘de wolven’: de duizenden schreeuwende en tierende mohammedanen die ‘als potentiële moordcommando’s en boeken verbrandend de straat optrokken’, de ‘sympathisanten van de terreur’ – ‘Ze roepen om bloedvergieten en scharen zich achter massamoordenaars’. Dat waren bepaald niet alle toenmaals rond de 450.000 moslims in Nederland, maar slechts zo’n 1,5% daarvan. Enige nuancering kan geen kwaad in deze gepolariseerde tijden.
Voor de goede orde: Frits Abrahams meent terecht dat Gerrit Komrij niets te maken had met het geruchtmakende anti-moslimpamflet De ondergang van Nederland (1990) van ene Mohamed Rasoel. De veronderstellingen over Komrijs auteurschap en diens elite-racisme van tekstprofessor Teun A. van Dijk zijn een karikaturaal stukje fopwetenschap, waarover meer in mijn Komrijbiografie die volgend jaar maart verschijnt bij Prometheus. Komrij was geen racist of islamofoob met een tunnelvisie. Al vroeg herkende en stimuleerde hij de talenten van jonge schrijvers als Abdelkader Benali, Hafid Bouazza, Ramsey Nasr en Mustafa Stitou. Hij was wel fel gekant tegen dictators en extremisten van allerlei slag, zoals tegen Khomeiny, diens moslimradicalisme en de verspreiders van zijn antiwesterse haatagenda.
Antimoslimpopulisme
Al op 27 augustus 1980 (!) wees Komrij in zijn NRC-column polemisch op de sluipende ‘mohammedanisering’ van het Westen, onder meer naar aanleiding van protesten van Iraanse studenten die in Washington, Londen, Berlijn, Rome en Stockholm luidkeels de dood eisten van presidenten, regeringen en politie van die landen, en dreigden met het opblazen van van alles en nog wat. Komrij verweet westerse politici en ondernemers dat ze liever hun olie- en handelsbelangen beschermden dan hun eigen cultuur, normen en waarden verdedigden tegen moordzuchtige moslimdictators. Hun serviel accomoderende houding (‘We mogen niet oordelen over een andere cultuur’) extrapoleerde hij tot: ‘Op een ochtend zullen we wakker worden en allemaal Ali heten’. Dat was een verwijzing naar toen recente berichtgeving (onder meer in het NRC-artikel ‘Alle Iraniërs heten Ali’ van 11 augustus 1980) over in Londen, Rome en Stockholm opgepakte Iraanse betogers, die geen identiteitspapieren bij zich hadden en van wie alle mannen zich bij politie en rechtbank identificeerden als Ali, terwijl alle vrouwen Fatima als hun naam opgaven.
Als Komrijs decennialange collega-columnist bij de NRC had Frits Abrahams beter moeten weten. Lotfi El Hamidi was drie jaar toen Komrij over stakkers en wolven schreef, in een column die niet werd gebundeld. Knap dat hij die heeft opgevist, kennelijk met een vooringenomen visie erbij tegen Komrij als vermeende moslimhater. Beiden heren berokkenen Komrij, postuum en zeer onterecht, ernstige reputatieschade.
Als ik columnist was en Frits heette zou ik mijn onbekookte mening corrigeren. En als ik historicus was en Lotfi heette zou ik de titel, de flaptekst en de Komrij-passage op bladzijde 88 van mijn boek veranderen. Als Komrij-biograaf kan ik beiden nog aanbevelen het titelessay – oorspronkelijk een SLAA-lezing die ‘Het populisme of de grenzen van de democratie’ heette – uit Morgen heten we allemaal Ali te lezen, dan weten ze meteen hoe hij in 2008 dacht over het antimoslimpopulisme in de Nederlandse politiek van toen (en nu).
De biografie over Komrij van Arie Pos zal in 2027 verschijnen. We zijn daar omheen met een aantal organisaties een schrijfwedstrijd aan het voorbereiden, over de polemiek. Micha Hamel en ik maakten met docenten en studenten vanuit Schrijflab.nl alvast een leerlijn met oefeningen die vo-leerlingen een polemiek helpen schrijven: https://schrijflab.nl/leerlijn/polemiek/.
Een heel lastig genre waarvan je je af kunt vragen hoe je het in gepolariseerde tijden kunt gebruiken. Waarbij ik als historisch letterkundige denk: welke tijden waren niet gepolariseerd?
We hebben dit genre niet voor niets, dus hoe kan het nu nog werken om dingen op scherp te zetten in het publieke debat? Het is misschien voor leerlingen leerzaam antwoorden op die vraag te zoeken door zelf polemieken te schrijven. Hoe ver kunnen en willen ze zelf gaan, hoe maken ze het scherp maar houden ze het ook goedaardig, humoristisch? Als je dat als schrijver kunt, zie je misschien ook beter wat de polemist van de lezer vraagt.
Bij mijn weten is ‘de’ polemiek afgeschaft door de millennialgeneratie. Daarna zijn er volgens mij twee fenomenen gekomen die het tegenovergestelde lijken te doen: verbindende communicatie en AI (waarin bij gesprekken een pastorale karikatuur van die communicatie opduikt). Ik vind ze allebei wezenlijk polemisch, in zekere zin zelfs grensoverschrijdend met frasen als ‘Ik begrijp dat je…’.
Zou alleen daarom al de polemiek toch niet helemaal mogen worden afgeschreven?
De link naar het Schrijflab verdient nadere studie! Scrollend vond ik Komrij bij het onderdeel Fileren. Daar is sprake van ‘wel wat snel scoren’: bedoel je dat met ‘scherp maar ook goedaardig’? Het klinkt als een hard oordeel dat op het laatste moment zachter wordt gemaakt.
De tu quoque’s piepen dus om de hoek bij mijn vraag in hoeverre überhaupt helemaal aan polemiek te ontkomen valt?
Dank voor deze inzichten. We gebruiken in die oefeningen voorbeelden van na Komrij’s tijd die naar ons idee wel degelijk polemieken zijn te noemen.
In die ‘Fileren’ oefenen leerlingen vooral de scherpte. In de oefening ‘Belangenafweging’ (https://schrijflab.nl/oefening/belangenafweging/) gaat het meer over het zoeken van een balans naar goedaardig en scherp.
Volgens mij is er al heel lang sprake van het verdwijnen van ‘de polemiek’. Marc Kregting, Els Stronks en ik behoren allen tot dezelfde generatie en die heeft qua polemiek toch niet veel meer voorgebracht dan het machteloze nachtelijke getier (niet voor publicatie) van Joost Zwagerman. Je kunt de millennials van alles verwijten, maar dit niet.
Goh, ik bedoel dat de mills kozen voor samenwerking (zie NRC-artikel Yra van Dijk bij boekenweek) en het genre sneu en passé achtten, Bokito-gedrag
Komrij en Zwagerman vind ik geen passende voorbeelden, wel de Vogelaar van Confrontaties!
Het voorbeeld van Zwagerman was flauw. Maar ook Vogelaar is van een eerdere generatie. Ik bedoel vooral dat het grote polemiseren al ongeveer was afgelopen toe die millennials nog geboren moeten worden. Het verschil is misschien dat ‘wij’ het genre niet per se ‘sneu en passé’ vinden. Maar er echt aan doen, neuh.
Vogelaars generatiegenoot Joris Note moest in 2011 al uitwijken naar een website om een grondige lectuur van Congo te publiceren, die door NRC als exotisme (‘felle kritiek’) werd doorgegeven aan de cultuurbijlagenmensheid.
Toch was in die tijd de vroege millennial Sven Vitse nog aangenaam polemisch geweest in tijdschriftstukken, gebundeld in zijn debuutboek Tekstbestanden uit 2010. Maar de sfeer was aan het veranderen. Als ik milllennials eventjes mag vastprikken op Das Magazin, dan verdwijnen de poëticale stellingnames ten faveure van teambuilding, tot en met avondjes en schrijfkampen aan toe.
De poëticale polemiek die millennial Christophe Van Gerrewey in 2016 startte tegen Het Smelt, had al iets unzeitgemass en bleek helaas eenmalig. Persoonsgerichte polemiek à la Komrij lijkt te zijn uitgestorven met weblog De Contrabas in 2015, inderdaad van ‘onze generatie’ die ook aan debatten over postmodernisme had meegedaan.
Contrabas 2026 heeft ook iets als van – niet over mijn/onze vrienden. Heel literair Nederland is een groot “vriendenlandschap” geworden. Enkele daargelaten. Er is teveel kunsmest gebruikt!
Polemiek bestaat nog: https://www.ahjdautzenberg.nl/2026/03/brief-aan-carel-peeters/
Polemiek in de literatuur of tegen schrijvers bestaat nog. Nu vooral op internet/socials. En er is veel polemiek tegen bijv ‘de schrijver, maar dan als mens/activist’ ; het beste voorbeeld dat ik nu ff kan geven is J.K. Rowling. En in Nederland: Anton Dautzenberg. Verder is er inmiddels een enorme overlap tussen schrijverij en journalistiek en daarin wordt wat af stelling genomen, ook in boeken, wie me nu te binnen schieten: Wieringa, Grunberg, Van Iperen, Gül.
Van die dingen.
De tijd dat Mailer en Vidal elkaar te lijf gingen is inderdaad voorbij, maar och wie weet komt er weer eens zoiets. Niet is uit te sluiten…
Geheel los van het onderwerp en de ernst ervan:
In de voorlaatste alinea van zijn artikel lijkt de heer Pos blijk te geven van een aan verontwaardiging grenzende verbazing over het feit dat iemand serieus onderzoek doet in verband met een publicatie (“… een column die niet werd gebundeld. Knap dat hij die heeft opgevist”) en de moeite neemt verder te kijken dan de neus lang is.
Ik zou de heer Pos willen aanraden hier een voorbeeld aan te nemen, een dergelijke aanpak zou de biografie van Gerrit Komrij zeker ten goede komen.
Zie in dit verband ook: https://www.aeric.nl/allemaalarie.htm
Nu de hierboven weergegeven polemiek over polemiek lijkt te zijn geluwd, neem ik de vrijheid om nog een opmerking te maken over het onderwerp zoals het in eerste instantie aan de orde werd gebracht.
De bewering dat Lotfi El Hamidi drie jaar oud zou zijn geweest op het moment dat Komrij schreef over stakkers en wolven, lijkt in Pos’ stuk eerder een verwijt of een berisping dan een relevante bewering, zoals in Abrahams’ column.
Het lijkt erop dat de heer Arie Pos geen tegenwicht duldt als het om de glorie van “zijn” onderwerp gaat; dat vind ik een verontrustende gedachte.
Was Gerrit Komrij een islamofoob?
Ach, Gerrit en ik hebben bijzondere avonturen beleefd; hij was van alles en nog wat WANNEER HET HEM UIITKWAM.
Maar dat is iets waar je oog voor moet hebben, ook als biograaf.
Ik verheug me op de biografie. Toen Komrij ergens in Portugal een mooi huis bewoonde liet hij zich in interviews wel eens behoorlijk feodaal – of moet ik zeggen: negentiende-eeuws? – uit over de gewone Portugezen die daar om hem heen woonden. Neemt u die uitspraken ook mee in de biografie? Dank.
Op het moment dat duidelijk wordt dat de reacties (en de reacties op de reacties) op een artikel vele malen meer aandacht krijgen dan het stuk zelf, zou men zich als auteur kunnen afvragen of er wel een interessant en/of relevant artikel is afgeleverd.
Aan de actualiteit van het onderwerp kan het natuurlijk niet liggen.
Zou het de pompeuse, nogal zelfgenoegzame stijl kunnen zijn die de biograaf van Gerrit Komrij – overigens ook in zijn correspondentie – maar al te graag hanteert?
En worden de lezers van de biografie daar straks ook mee lastiggevallen?
Of dit: https://www.portugalportal.nl/de-laatste-foto-van-gerrit-komrij/#comments
Dit: https://www.portugalportal.nl/?s=Gerit+Komrij
Deze reactie draagt maar weinig bij aan de inhoudelijke discussie. Vriendelijk verzoek het hierbij te laten.
Als een roepende in de woestijn…:
De biograaf van Gerrit Komrij wordt inmiddels in digitale vorm bijgestaan (lees: naar de mond gepraat) door het onovertroffen HP/De Tijd; opmerkelijk genoeg door een journalist die op het moment dat Komrij zijn veelbesproken vergelijking maakte geen 3 jaar oud was (zoals Pos zo snedig opmerkte over El Hamidi) maar MINUS 3.
Sorry, deze kon ik niet laten liggen.
De heer Pos laat in het bewuste, nogal hijgerige artikel onder meer het volgende optekenen:
“De beschuldiging dat iemand generaliseert is een bekende kaltstell-truc uit de anti-discriminatiebeweging. Ik geloof dat je Komrij dan bewust wilt misverstaan.”
Ik bespeur hier een hoge mate van paranoia: naar mijn idee is er in dit verband niemand die de behoefte had/heeft om Komrij op wat voor manier dan ook “kalt” te “stellen”, wel om te laten zien wat hij allemaal op zijn lever had en wat de gevolgen hiervan waren en/of zouden kunnen zijn.
Waar wel behoefte aan is is een biograaf die het lef heeft om Komrij in AL zijn facetten weer te geven, dus OOK in zijn hoedanigheid als provocateur, want dat was hij als geen ander.
Gerrit wist dondersgoed dat zijn woorden – over welk onderwerp dan ook – aankwamen en door zijn vazallen en discipelen zounden worden overgedragen, ook door mensen die er minder zorgvuldig mee omgingen.
Komrij MISVERSTAAN is overigens net zo verleidelijk als Komrij WEL VERSTAAN; Gerrit had daar zo zijn trucjes voor: trucjes die zijn biograaf meent te kunnen overnemen.
Ik vermoed dat hij er nog mee weg komt ook, ik refereer daarom stilletjes nog maar een keer aan de in de eerste van mijn berichten weergegeven link.
Wat een tristesse deze irrelevante maar ook pathetische berichten van de heer Scheyderberg die het Bestuur van onze Stichting Vrienden van Gerrit Komrij benaderde onder de valse naam “P.M. Willems” waar achter hij zich verborg. Na een korte mailwisseling waarbij hij zijn identiteit verloochende moesten wij het contact beeindigen daar de heer Scheyderberg cq. P.M. Willems erop uit is om te beschadigen.
Hij manifesteert zich als “Vriend” hetgeen hij geenszins kan zijn gegeven zijn onbehouwen en diffamerende uitlatingen.
Er is klaarblijkelijk diepe afgunst bij hem jegens de formele (door Komrij opgedragen) positie van Komrij’s Biograaf welke afgunst absurde vormen aanneemt.
Met De Stichting Vrienden van Gerrit Komrij ondersteunen wij Arie Pos en de activiteiten in 2027 wanneer in de Boekenweek gevierd zal worden dat Komrij’s Biografie verschijnt; als kloek boekwerk met veel onbekend fotomateeriaal en een overzicht van Komrij’s werk in de verschillende perioden. En Komrij in al zijn facetten.
Ondertussen wordt er gewerkt aan:
2026:
Lessenreeks ‘Polemiek in tijden van polarisatie’
– Lessenreeks voor middelbare scholieren, gericht op polemisch schrijven en debat.
Schrijfwedstrijd polemiek
2027:
maart
– Wedstrijd in column, poëzie en essay, met vakjury en prijsuitreiking tijdens de Boekenweek 2027.
februari
Openbaar debat ‘Polemiek Nu’
– Debat tussen schrijvers, biografen en letterkundigen over het thema polemiek.
mei
Poëzietournee Nederland & Vlaanderen
– Optredens, poetry slams en workshops voor jongeren en volwassenen, in samenwerking met poëziepartners en podia.
Indien u meer wilt weten kunt u de informatie vinden op:
https://stichtingvriendenvangerritkomrij.nl/nl
Wie is deze mevrouw??? Waar heeft ze het over???
Een paranoïde biograaf is al erg genoeg, kunnen de bestuursleden van de Stichting misschien een beetje normaal doen? Dat zou hun missie hoogstwaarschijnlijk een stuk gemakkelijker maken.
P.S. Persoonlijk vind ik de reactie die de heer El Hamidi gisteren in de digitale versie van HP/De Tijd liet opnemen van grote klasse, maar daar schijnt het in deze “discussie” niet om te gaan.
Geachte heer Schneyderberg; u heeft ons als Bestuur SVvGK zelf benaderd; onder valse naam “Willems”. Erg kinderachtig. Ook toen al hebben we u duidelijk moeten maken dat uw rancuneuze uitlatingen vrij abject zijn en niets bijdragen.
Dat geldt ook voor uw rol in deze “discussie”; wat haalt u er toch allemaal bij?
Ik constateer dat deze mevrouw – waarvan ik nog steeds geen idee heb wie zij is – zich op dit platform plotsklaps direct tot mij richt.
Volgens mij is ze een beetje in de war (zaterdagavondmailtjes, altijd lastig), het lijkt me dan ook het beste dat ik niet rechtstreeks reageer, daar zouden ongelukken van komen.
En wat betreft mijn “rol” in deze “discussie”: wie goed heeft opgelet zal gemerkt kunnen hebben dat ik tot nu de enige ben die zich hier aan het onderwerp houdt.
De vraag was: Was Gerrit Komrij islamofoob?
Waarschijnlijk niet, maar de overdonderende en ronduit arrogante manier waarop Pos Komrijs criticasters – of ze nu gelijk hebben of niet – de les meent te moeten lezen grenst aan het belachelijke en pakt volledig averechts uit.
Enige afstand nemen tot “zijn” onderwerp zou deze biograaf goed doen.
Ik ben deze mevrouw overigens wel zeer dankbaar voor de aankondiging van het Groot Gerrit Komrij Kijk- Lees- en Knutsel-boek dan in de Boekenweek 2027 gaat verschijnen.
Ik kijk er reikhalzend naar uit.
Uw niveau daalt zienderoge meneer Schneyderberg.
En uw afgunst jegens de positie van de Biograaf is ronduit lachwekkend.
Zoals u weet heeft uw Vriend (haha) Gerrit Komrij op zijn sterfbed zelf zijn Biografie aan Pos vergund. Komrij had nogal een goede smaak en groot kritisch vermogen, zoals u weet.
Na uitmuntende archivering, veel interviews door Pos en gewaardeerde redactie vanuit Prometheus, mag u zich best verheugen. Succes.
Ik hoef niet zozeer het laatste woord te hebben, maar toch:
Het feit dat deze mevrouw mijn terechte kritiek op de WERKWIJZE van de heer Pos (nogmaals, zie: https://www.aeric.nl/allemaalarie.htm) verwart met afgunst ten opzichte van zijn POSITIE, is voor mij een bevestiging dat zij inderdaad een tikkeltje in de war is.
En wat is er gebeurd met die meneer Willemse waar ze het elke keer over heeft?
PS: Ik vraag me af: is dit ook een vorm van Polemiek? Ik vind het nogal pover.
U meent beter dan Gerrit Komrij te kunnen oordelen over de werkwijze van de verkozen Biograaf.
Wentelt u zich vooral in deze (povere) illusie, als u daar gelukkig van wordt.
Ik val om.
Niet van het mij aanbevolen gewentel, maar van verbazing.
Deze mevrouw heeft het gepresteerd om (onbewust, neem ik aan) in een paar zinnen ALLE BEZWAREN die ik tegen de biografie meen te kunnen hebben niet alleen samen te vatten, maar ook te bevestigen.
Komrij heeft op zijn sterfbed (onnodig pathetisch beeld, maar ik vergeef het haar) uitdrukkelijk bepaald hoe zijn nagedachtenis eruit zal moeten zien en zijn discipelen voeren deze wens nu uit.
Enkele van de consequenties hiervan heb ik persoonlijk “mogen” ervaren, ik schreef er eerder al over.
Ik gun het Gerrit natuurlijk van harte, maar ik had een paar andere literaire figuren (Lucebert, Boudewijn Büch, Ischa Meijer en recentelijk nog Joost Zwagerman, ik noem er maar een paar) iets dergelijks ook gegund.
Wanneer verschijnt de ECHTE biografie van Gerrit Komrij?
Hoe veel aandacht gaat u nog voor u zelf vragen over de (brede) rug van Gerrit Komrij?