Het nieuwe nummer van het taalkundige tijdschrift TABU staat weer vol prachtige artikelen. Zo heeft de Groningse hoogleraar Nederlands Jack Hoeksema een artikel dat gaat over gek, waanzinnig en krankzinnig als ‘bijwoorden van graad’, dat wil zeggen, in zinnen zoals de volgende:
- Het is krankzinnig duur.
- Het is waanzinnig duur.
- Het is niet zo gek duur.
Zoals uit deze voorbeelden al blijkt is er een verschil tussen de drie: gek kan alleen gebruikt worden in combinatie met niet (zo). Het is gek druk kun je niet goed zeggen.
Omgekeerd blijkt waanzinnig in het onderzoek van Hoeksema slechts zelden in een negatieve zin te worden gebruikt: mensen zeggen wel
- Ik ben waanzinnig blij.
maar zelden
- Ik ben niet waanzinnig blij.
Die laatste zin klinkt inderdaad een beetje vreemd, al is hij zeker niet uitgesloten. Krankzinnig, ten slotte, kan zowel in een positieve (Het is krankzinnig druk) als in een negatieve (Het is niet krankzinnig druk) zin gebruikt worden.
Hoeksema laat in zijn artikel zien dat er andere verschillen zijn. Zo komt (niet zo) gek bijna alleen voor met bijvoeglijk naamwoorden die iets uitdrukken dat met een getal te maken heeft: duur, oud, ver, vaak. (‘Hoe oud? 16 jaar; hoe duur? 17 euro; hoe ver? 25 kilometer; hoe vaak? 23 keer; hoe groot? 13 centimeter). Waanzinnig kan ook voorkomen met niet-telbare eenheden (waanzinnig populair, leuk, interessant). Dat geldt ook voor krankzinnig (moeilijk, kuis, lekker, serieus).
Wat Hoeksema niet vermeldt (misschien omdat het minder makkelijk is op te sporen met zijn zoekmethoden), is dat zijn observaties ook gelden als je de bijwoorden gebruikt zonder bijvoeglijk naamwoord:
- Krankzinnig!
- Waanzinnig!
Naar mijn indruk is waanzinnig! altijd positief; je kunt niet goed zeggen ‘Ze gaan me ontslaan. Waanzinnig!‘ tenzij je een fan bent van vrije tijd. Krankzinnig daarentegen kan zowel positief als negatief gebruikt worden (‘Ze gaan me ontslaan. Krankzinnig!’, ‘Ik heb opslag van de baas gekregen. Krankzinnig!’)
Gek! daarentegen, kan niet maar zo los worden gebruikt, maar moet voorafgegaan worden door niet. Het heeft dan altijd een positieve betekenis (‘Ik heb opslag gekregen. Niet gek!’) Er is opvallend genoeg nog een andere combinatie mogelijk, met te. Vreemd genoeg heeft ook die een positieve betekenis (‘Ik heb opslag gekregen. Te gek!’) Een enkele keer blijkt die combinatie trouwens ook wel als bijwoordelijke bepaling gebruikt te kunnen worden:
- Ik ben te gek blij voor je!!!! (Libelle Forum)
- Te gek veel voordeel bij J&H; Licht en Geluid (J&H; Licht en Geluid)
Misschien kan professor Hoeksema zich daar nog eens over buigen.
Ook vreemd?
'Ik ben ontslagen. Waanzinnig gek.' -> ok
'Ik ben ontslagen. Krankzinnig gek.' -> mwah
'Ik ben ontslagen. Gek krankzinnig.' -> kan niet
'Ik ben ontslagen. Gek waanzinnig.' -> kan niet
Marc: Te gek stukje! Aan het "losse" gebruik had ik niet gedacht, maar los gebruik van woorden is een ondergewaardeerd en onderbestudeerd fenomeen.
Re Patty: Wat je schrijft over Gek krankzinnig! (nl. dat het niet kan) volgt uit het feit dat _gek_ als bijwoord vooral met ontkenning gepaard gaat, en gevolgd met worden door iets als veel/vaak/duur etc. (zie bovenstaand stukje).
Aha! Dank.
Maar dan blijft het verschil tussen krankzinnig gek en waanzinnig gek nog wel staan!
Gehoord: 'Weet je wat ik betalen moest?! Honderdtien euro! Te krankzinnig!'
Wat te denken van 'idioot'? Hoort m.i. ook in dit rijtje.
Dat is idioot duur. Naast: dat is niet zo idioot duur.
Ik ben ontslagen. Idioot!
'Idioot gek' kan niet, evenmin als 'te idioot'.