Af en toe gaat het op radio en tv wel eens over taal. Zeker als er een oproep wordt gelanceerd, is succes gegarandeerd. Zo ook deze week, in het debatprogramma Hautekiet op Radio 1 (Vlaanderen), waar men vroeg naar dialectwoorden in het AN zouden moeten komen.

Natuurlijk zal geen enkel woord op die manier aan het AN worden toegevoegd. Daar is net iets meer voor nodig dan een radioprogramma, waar wat gepraat wordt over het nut van zulke woorden, die toch zaken uitdrukken die je niet in het AN met 1 woord kunt zeggen. Maar wat precies? Kan dat eigenlijk wel, een nieuw woord bewust en gericht in de taal lanceren?

Het doet me een beetje denken aan de ‘accordeonfile’. Voor wie het verschijnsel niet kent: dat is een file waarbij de auto’s niet voortdurend heel traag verder rijden, maar afwisselend stilstaan en weer een stukje kunnen verder rijden. Ik herinner me nog goed hoe dat woord gelanceerd werd. Het moet een jaar of tien-vijftien geleden zijn geweest, dat ik het voor het eerst hoorde op de radio, tijdens de verkeersinformatie. Dat ging dan als volgt: ‘Op de Exxx staat een accordeonfile van yy km tussen (…) en (…). Dat is een file waarbij de auto’s afwisselend rijden en stilstaan.’ Dat gebeurde zo enkele dagen na elkaar, het woord werd gebruikt en onmiddellijk volgde de definitie. Na een kleine week moet men dan bij de VRT gedacht hebben dat hun publiek het woord nu wel vaak genoeg had gehoord met uitleg om het te begrijpen, want de definitie bleef plots achterwege. Het was een doordachte, heel gerichte lancering van een nieuw woord. Accordeonfile. Ik vond het eigenlijk meteen een topper.
Hoe gaat het intussen met de accordeonfile? Ze bestaat nog, helaas. Ze duikt met regelmaat van de klok op in de verkeersinformatie. Maar het woord is ook daar blijven steken. Het heeft het nooit tot de spreektaal gebracht, ik heb alleszins nog nooit iemand horen zeggen: ‘Nu zat ik toch in een flinke accordeonfile vandaag.’ Het is een soort vaktaal gebleven.
En zo ken ik nog wel een aantal woorden waarvan gepoogd is om ze ingang te doen vinden tot het AN, omdat er nog geen woord voor bestond. ‘Houwtouw’, voor het lint dat je om je hals kan dragen en waar je bv. je sleutels aan kunt hangen. ‘Beurtbalkje’, dat dingetje dat je op de band aan de kassa kunt leggen tussen je eigen aankopen en die van je voorganger. Heel succesvol zijn ze niet geworden in het dagelijkse taalgebruik.
Nochtans is het ooit wel gelukt. ‘Wiskunde’, ‘aardrijkskunde, ‘scheikunde’, ‘driehoek’, enz. zijn allemaal woorden waarvan de maker bekend is (Simon Stevin) en waarvan geweten is hoe en wanneer ze in onze taal gelanceerd werden. Het kan dus wel. Nu, dit zijn allemaal woorden die intussen al enkele honderden jaren in onze taal zitten, en die inmiddels als ‘gewoon’ worden ervaren. Hun geschiedenis is ook bijzonder, zij stammen uit een tijd waarin onze taal volop gebouwd werd, ze stond nog in de steigers. Intussen kunnen we spreken van een volwaardig taal-gebouw, en daarin nieuwe stenen toevoegen is niet meer zo eenvoudig. Bovendien zijn er toen ook een groot aantal woorden gelanceerd die het niet gehaald hebben.
Nu een nieuw woord toevoegen, daar heb je meer voor nodig dan een begrip-zonder-woord, een radioprogramma of een gerichte actie. Er moet een echte behoefte zijn, het nieuwe woord moet aanslaan en – vooral – er is veel tijd voor nodig. Tijd waarin het woord in kwestie als vanzelf in allerlei contexten en situaties wordt gebruikt, alsof het er al altijd heeft bij gehoord. Ik kan me er momenteel echter geen enkel voor de geest halen uit de afgelopen eeuw waar dat bij gelukt is, hoewel onze maatschappij en omgeving op die korte tijd heel sterk veranderd is. Kent iemand zo’n bewust gelanceerd woord dat nu bij onze gewone spreektaal hoort?