Door Suzanne Aalberse
Biologisch gezien zal de volgende paus een man zijn, dat wordt van tevoren gecontroleerd (zie de uitdrukking Testiculos habet et bene pendentes ). Toch is het mogelijk dat de paus “zij” genoemd wordt. De aanspreekvorm voor de nieuwe paus (en de paus-emiritus) is namelijk zijne heiligheid. Woorden die op –heid eindigen zijn altijd vrouwelijk en alle abstracte termen waarmee verwezen wordt naar belangrijke mensen (majesteit, edelheid, hoogheid) zijn vrouwelijk. Naar vrouwelijke woorden kun je met zij verwijzen. De Franse koning was bijvoorbeeld zij. Anna Siewierska beschrijft bijvoorbeeld dat er tegen de Franse koning gezegd kon worden: Votre altesse, que désire-t-elle? Vertaald: Uwe hoogheid wat wenst zij?
Met de derde persoon verwijzen heeft iets verwarrends. Dat is ook typisch voor beleefdheidsvormen. Het voelt even alsof je niet echt aangesproken wordt en dat is precies de bedoeling. René Goscinny van Asterix en Obelix speelt met voornaamwoorden zoals hij en zij als aanspreekvormen. In de Romeinse lusthof wordt César met hij aangesproken en hij noemt zichzelf ook hij: “hij is geweldig!” “Wie?” “nou … u!” “ah! … hij!”
In het Duits hebben ze het nog een stap ingewikkelder gemaakt. Mannen werden als sie aangesproken vanwege vrouwelijk aanspreekvormen als Euer Seligkeit ( uwe zaligheid) en om het nog beleefder te maken gebruikten ze een meervoudsvorm op het werkwoord. Meervoudsvormen staan voor veel, veel wordt geassocieerd met groot en groot met machtig. Daarom zijn ook veel meervoudsvormen beleefdheidsvormen (denk ook aan het Franse vous). Je zei dan niet “Uwe hoogheid wat wenst zij”, maar “uwe hoogheid wat wensen zij”? Nog weer later werd de meervoudsvorm Sie (en niet de vrouwelijke enkevoudige vorm sie) een beleefdheidsvorm daarmee een handje geholpen door de werkwoordsvorm. Die vorm Sie is zo gewoon geworden dat niemand meer om zich heen hoeft te kijken als er gezegd wordt: Sie sind großartig Wie is geweldig? Nou u.
Inderdaad een grappig fenomeen (bijvoorbeeld ook "Heeft Zijne Excellentie haar mening nog herzien?" – al zegt natuurlijk niemand dat).
Als ik even mag muggenziften, een koning wordt natuurlijk niet aangesproken met "votre altesse"(hoogheid), maar met "votre majesté".
Beste Maarten,
Je hebt gelijk. Votre Altesse (Royale) alleen voor de directe familie van de koning en de koning zelf is majesteit.
Dank, Suzanne