Hier is een stijlfiguur die me al een tijdje intrigeert. Gisteren stond hij bijvoorbeeld op het weblog Amayzine:
Casten is kijken of je gekozen wordt voor de show en fitten is, je voelde het al, je pakje passen. En nee, die verschillende opdrachtgevers houden geen rekening met elkaar dus op jouw schema staat vaak dat je op drie plekken tegelijk moet zijn.
Als je erop gaat letten, zie je hem overal opduiken. De reactiepagina’s van de Telegraaf blijken er bijvoorbeeld vol mee te staan (het is om technische redenen lastig daar een link naar te maken), maar hij stond gisteren ook in NRC Handelsblad:
Ik laat haar de montagefoto zien die ik heb gekregen van Welzenbagh. Maar die man herkent ze niet. En nee, de twee mannen hadden ook niet gezegd waar ze de wetsuits voor wilden gebruiken.
“En ja” komt trouwens ook heel veel voor. Blogster Barbara van Erp meldde gisteren:
Natuurlijk is het goed bedoeld, al die opmerkingen die je krijgt als je zwanger bent. En ja, wat valt er nou eigenlijk verder over te zeggen.
Wat is hier aan de hand? Dat ja en nee gebruikte je vroeger natuurlijk alleen wanneer je in gesprek was met iemand, wanneer er iemand tegenover je zat. Het is niet zo moeilijk dat het ook hier de bedoeling is dat effect op te roepen: er wordt ingespeeld op een eventuele gesprekspartner.
Het stukje uit de NRC is daarbij op het eerste gezicht een beetje anders omdat hier een echte gesprekspartner in een soort indirecte rede wordt geciteerd. Maar al die bloggers gebruiken op het tweede gezicht misschien ook wel een soort indirecte rede – die van de lezer, die de hele tijd met allerlei tegenwerpingen komt tegen het betoogde.
Maar waarom dan dat en? Ik geloof dat het echt niet zonder en kan. Wanneer je dat uit de bovenstaande voorbeelden verwijdert, blijft er iets raars over. Het is net alsof de schrijver zich met dat en even inderdaad tot de lezer wendt, wiens gedachten hij nu gaat weergeven.
Ik kom het regelmatig zonder "en" tegen, geen voorbeeld bij de hand, maar het wordt zeker wel gebruikt. Ik denk alleen dat de betekenis sterk verschilt. Zonder "en" heb je vaak te maken met een concessief "ja/nee" – "De film was tergend saai. Ja, de dino's waren mooi, maar verder…". Dus dan zou het logisch zijn dat het niet kan in bovenstaande contexten, aangezien de discourserelatie volstrekt anders is.
Ja, het is interessante materie. Er is een verschil tussen jouw tekstje en "De film was tergend saai. En ja, de dino's waren mooi…" Het laatste geval is ook wel concessief, maar op een andere manier. Zónder 'en' verwacht je na 'verder' een herhaling of toelichting of uitwerking van de bewering over de 'saaiheid'. Als er wel 'en' heeft geklonken, verwacht je een of ander bezwaar tegen de film ('En ja, de dino's waren mooi, maar verder leken alle dieren wel van bordkarton.')
Alleen maar ja, ja, dat wordt ook wel veel gebruikt, ja, ja, in interviews bijvoorbeeld, ja, alsof mensen steeds reageren op vragen, ja, die ze graag gesteld hadden horen worden, ja, inderdaad, dat wel, toch.