Door Ine Kiekens
Een club van dode blanke mannen
Louter de favoriete leeslijstjes van de samenstellers
Braaf en eenzijdig
Saai en voorspelbaar
Te selectief
…
Na eerder gestrande pogingen om voor het Nederlandse taalgebied een geactualiseerde literatuurcanon te creëren, werd op initiatief van de Koninklijke Academie voor Taal- en Letterkunde (KANTL) en het Vlaams Fonds der Letteren (VFL) een gloednieuwe canoncommissie gevormd. Deze commissie streefde ernaar om vijftig hoogtepunten van de Nederlandse literatuurgeschiedenis bijeen te brengen. De criteria bij het samenstellen van deze canon waren eenvoudig: in de eerste plaats moest het om oorspronkelijk Nederlandstalige literaire werken voor volwassenen gaan, met een publicatiedatum vóór 1990 en geschreven door auteurs die intussen overleden waren. Daarnaast werd deze lijst vanuit een Vlaams perspectief opgevat en had de commissie in eerste instantie een Vlaams publiek voor ogen. Die nuance impliceerde echter niet dat de werken van Nederlandse auteurs werden uitgesloten noch dat er een scheiding tussen de noordelijke en zuidelijke literatuur van de Nederlanden werd aangebracht. Het initiatief zou integendeel een eerste aanzet tot een gezamenlijke canon moeten zijn die in samenwerking met Nederlandse specialisten zou kunnen ontstaan. Tot slot moest de nieuwe canon ook dynamisch zijn. Verschuivingen binnen het literaire veld zouden na verloop van tijd dan ook in de lijst weerspiegeld moeten worden. Zo bleek al tijdens het samenstellingsproces een wijziging nodig, waardoor niet vijftig maar vijftig + één werken in de canon zijn opgenomen.
Op 1 juli 2015 werd deze Literaire Canon op feestelijke wijze voorgesteld aan het grote publiek. Naast een literair evenement in Kasteel Beauvoorde te Veurne met optredens, performances en lezingen werd op die dag ook de website van de Literaire Canon officieel in gebruik genomen. Deze website bevat een oplijsting van de uitverkoren werken en geeft uitleg bij de auteur, de inhoud en de context van de tekst. Ook wordt doorverwezen naar bestaande edities of naslagwerken waar nog verder over het literaire werk wordt uitgeweid. Op die manier vormt de website een schat aan informatie voor iedereen die meer over deze teksten te weten wil komen. Verder worden ook toekomstige activiteiten omtrent de Literaire Canon, bijvoorbeeld nieuwe edities, lezingen en voorstellingen, op deze site aangekondigd.
Naast de creatie van een digitaal platform verzorgde de canoncommissie ook een papieren naslagwerk. De Canon. De 50 + 1 mooiste literaire werken uit de Nederlanden werd afgelopen maandag 12 oktober plechtig voorgesteld in het Vlaams Parlement te Brussel. Het Canonboek licht elk geselecteerd werk kort toe en laat de lezer telkens kennismaken met een kort tekstfragment. Waar nodig is dat fragment van een moderne Nederlandse vertaling voorzien, zodat de Canon voor een breed publiek toegankelijk is. Het boek is dan ook uiterst geschikt voor het literatuuronderwijs, maar zal niet enkel leerkrachten en (hopelijk ook) leerlingen of studenten behagen. Ik ben ervan overtuigd dat iedereen die de Nederlandse literatuurgeschiedenis een warm hart toedraagt maar wat graag zal grasduinen in de rijke literaire traditie die de Lage Landen heeft voortgebracht. De namen van de auteurs van de bijdragen staan wat verscholen aan het begin van het Canonboek, maar zij moeten zeker gehuldigd
worden voor het vele werk dat zij hebben verricht.
Het oog wil natuurlijk ook wat, zo moeten de uitgevers van het Canonboek hebben gedacht. Misschien vreesden zij dat de nieuwe canon al op voorhand het etiket van duf en ouderwets naslagwerk opgeplakt zou krijgen en anticipeerden ze daarop door voor een bijzondere lay-out te kiezen. Zo wordt er in het boek nogal kwistig gevarieerd met de bladspiegel, de omkadering en de lettertypes en –groottes. Persoonlijk vind ik het geheel ietwat overweldigend en had ik liever andere blikvangers gezien. De illustraties die de website opleuken, hadden wat mij betreft perfect in het spreekwoordelijke plaatje van het Canonboek gepast.
Bij de lancering van een nieuwe canon is er één ding zeker: er zal altijd gediscussieerd worden. En inderdaad, de Literaire Canon bleef dan ook niet van kritiek gespaard. Niet iedereen vond immers zijn gading in de voorgestelde selectie. De een vond het een saaie en voorspelbare canon geworden, terwijl de ander er zich luidkeels over verbaasde dat x en y niet in de lijst waren opgenomen. De bovenstaande uitingen aan het begin van deze bijdrage – ik geef het toe, ik wilde jullie aandacht trekken – sprokkelde ik dan ook her en der op het internet. Ik heb er geen idee van welke auteur met deze zinsnede voor het eerst op de proppen kwam – alvast niemand uit de canon –, maar kiezen is nu eenmaal verliezen. Het nieuwe Canonboek is dan ook niets meer en niets minder dan een richtsnoer. Het gidst geïnteresseerden langs enkele hoogtepunten van de Nederlandse literatuur, maar houdt hen niet tegen om ook nieuwe paden te bewandelen en andere werken te verkennen die de selectie niet haalden. De discussies die de voorbije maanden in de media werden gevoerd, hebben alvast voor een aantal wegwijzers gezorgd. De KANTL zelf organiseert bijvoorbeeld ‘Door de mazen van het net’, een reeks pleidooien voor werken die volgens de pleiters op de canonlijst ontbreken.
Dat dergelijke discussies worden opgerakeld, bewijst – ondanks alle doemdenkerij – hoe sterk de Nederlandse literatuur(geschiedenis) nog leeft. Dankzij de Literaire Canon is er een nieuw forum gecreëerd om het weer over de Nederlandse literatuur te hebben. En dat alleen al, naast het feit dat we er een prachtig en nuttig naslagwerk bij hebben, is gewoonweg geweldig.
De Canon. De 50 + 1 mooiste literaire werken uit de Nederlanden. KANTL en
Uitgeverij Vrijdag, Antwerpen, 2015. ISBN: 9789460013720. Prijs: € 29,95.
Kenmerk van een canon (kanon) is, dat je daarmee alles neerschiet.
Dat is in dit geval ook zo: elke canon is grillig en willekeurig